Bijdrage aan Continu Onderzoek Burgerperspectieven SCP - Zorgen komen dichterbij: bakens van vertrouwen gevraagd
Zorgen komen dichterbij: bakens van vertrouwen gevraagd
In de afgelopen jaren is er veel gepubliceerd over de vertrouwenskloof tussen burger en politiek. Het is een terugkerend thema in de media en in analyses van de politieke ontwikkelingen en actualiteit. Het thema verbindt zich sinds najaar 2008 meer en meer met de kredietcrisis, die zich inmiddels heeft ontwikkeld tot een economische crisis.
Motivaction, bureau voor onderzoek en strategieontwikkeling, houdt met onderzoek de vinger aan de pols van de samenleving. Onder meer peilen wij regelmatig in samenwerking met de actualiteitenrubriek Netwerk via een vaste set vragen 'de stand van het land'. De Maatschappelijke Barometer meet onder meer de tevredenheid van de bevolking over de eigen leefsituatie, de samenleving en diverse beleidsterreinen. Daarnaast voeren wij sinds 1997 jaarlijks de MentalityMonitor uit, waarin sociale segmenten en trends in de samenleving centraal staan. Deze bijdrage geeft een overzicht van ontwikkelingen op basis van beide genoemde onderzoeken.
Ontevreden met de politiek
Uit de 25 metingen van de Maatschappelijke Barometer (nu Stand.tv) blijkt telkens weer dat de tevredenheid van Nederlanders met de politiek zeer laag is in vergelijking met andere maatschappelijke onderwerpen, zoals het onderwijs of de democratie.2 Hoewel de tevredenheid met de politiek steevast laag is, zijn er wel ontwikkelingen zichtbaar. Zo is de tevredenheid met de politiek nu hoger dan bij de start van onze metingen in maart 2005. De politieke tevredenheid groeide gestaag, bereikte een bescheiden top tijdens de wittebroodsweken van de huidige regeringscoalitie in 2007, daalde vervolgens weer en klom op na de overname van delen van Fortis/ abn amro door de Nederlandse staat en de verruiming van de garantieregeling spaartegoeden, toen de financiele crisis ook in Nederland in een stroomversnelling kwam. Het niveau van eind oktober blijkt in de meest recente peiling van maart 2009 gehandhaafd.3
Omgangsvormen vragen urgent om verbetering
In het onderzoek worden ook vele andere terreinen meegenomen. In de meting van oktober 2008 blijken Nederlanders het meest tevreden te zijn over wonen, onderwijs, natuur en milieu, democratie en internationale samenwerking. Deze patronen zijn vrij stabiel door de tijd heen. Het minst tevreden was men in oktober 2008 over politiek, normen en waarden, integratie, de wijze waarop we met elkaar omgaan en de economie. Een gemeten ontevredenheid met specifieke terreinen wil echter niet per se zeggen dat deze volgens de bevolking ook het meest urgent om een oplossing vragen. Wanneer we inzoomen op urgentie blijkt dat (sinds de start in 2005) de manier waarop we met elkaar omgaan en de zorg steevast bovenaan staan. Dit was ook het geval in de metingen van augustus en oktober 2008. Pas in de meting van maart 2009 bleek dat de economie in de beleving van Nederlanders (voor het eerst) was aanbeland op nummer een van de meest urgente probleemgebieden, gevolgd door zorg en omgangsvormen. Ik kom later terug op het thema economie.
Nabije ander en kwaliteit van samenleven centraal
Het belang van zorg en omgangsvormen als meest urgente probleemgebieden voor Nederlanders wijst op een sterke focus op de kwaliteit van samenleven en intermenselijke verhoudingen. Hoe is dat te duiden? Waarom uit de ontevredenheid over de politiek zich niet in een hoge positie van politiek als urgent maatschappelijk probleem? De politiek blijkt voor veel Nederlanders toch vooral een ver-van-mijnbedshow waar men over klaagt maar die niet het meest dwars zit. Voor zorg en omgangsvormen geldt dat wel. De verruwing van de samenleving is velen een doorn in het oog, net als de onvoldoende kwaliteit en aandacht in de zorg. Uit eerder wrr/ Motivaction-onderzoek is gebleken dat de nabije ander de belangrijkste bron van zingeving is voor Nederlanders.4 Deze nabije ander is van veel wezenlijker belang dan de politiek. Analoog hieraan is de bevinding dat de zaken die volgens Nederlanders zelf het meest bijdragen aan eigen geluk relationeel van aard zijn ('liefde geven' en 'liefde ontvangen'), naast de gezondheid van lijf en leden. Deze meer persoonlijke noties (microniveau) zijn interessant genoeg in lijn met de meest urgente maatschappelijke probleemgebieden (macroniveau): zorg en de manier waarop we met elkaar omgaan. Sluimert er in de diepte van de maatschappelijke onvrede een gedeeld ideaalbeeld dat zowel persoonlijk als maatschappelijk van aard is?
Verschil tussen persoonlijke en maatschappelijke (on)tevredenheid wordt kleiner
In de Maatschappelijke Barometer wordt ook steevast gevraagd naar de tevredenheid met de persoonlijke leefsituatie en de samenleving. Ook hierin zijn interessante ontwikkelingen zichtbaar. Duidelijk is dat Nederlanders beduidend meer tevreden zijn met de persoonlijke leefsituatie dan met de samenleving: tevreden over het eigen leven, ontevreden over de samenleving. Dit is al vaak gezegd en in lijn met diverse andere onderzoeken. Wanneer verschilscores op de beide aspecten door de tijd heen worden geanalyseerd blijkt echter dat het verschil tussen de tevredenheid met de persoonlijke leefsituatie en tevredenheid met de samenleving aan een duidelijke verandering onderhevig is. Het 'gat' is sinds de start van de metingen in 2005 bijna tot de helft gereduceerd. Men blijkt de laatste twee jaren vooral minder tevreden te zijn met de persoonlijke leefsituatie en in de beginperiode van de barometer meer tevreden te zijn geworden over de maatschappij.5
Waar er eerder vaak vanuit werd gegaan dat de bronnen van (politieke) onvrede voor een aanzienlijk deel maatschappelijk van aard waren en Nederlanders tevreden waren over het persoonlijke leven, blijkt dat er juist op persoonlijk niveau sprake is van een toenemende ontevredenheid.
Focus op eigen leven neemt toe, betrokkenheid neemt af
Als we inzoomen op de betrokkenheid bij wat er in Nederland gebeurt is ook een verandering zichtbaar. Uit de MentalityMonitor, het jaarlijkse onderzoek aan huis dat Motivaction sinds 1997 uitvoert, blijkt dat de toename van de politieke betrokkenheid die zichtbaar was tussen 1997 en 2003 sinds 2006 is omgeslagen in een afname.6 Trends roepen tegentrends op. Uit het onderzoek blijkt verder dat Nederlanders minder politiek en maatschappelijk betrokken zijn geraakt, en recentelijk ook minder milieubewust ingesteld zijn dan voorheen. Ook de roep om law and order is na een stijging in de eerste jaren van de monitor weer afgenomen. De focus op eigen leven en werk wint de afgelopen jaren aan belang: de carrieregerichtheid is gegroeid, ten koste van de gerichtheid op het publieke domein. Tegelijkertijd is de hang naar luxe en decadentie in het afgelopen decennium gestaag geslonken. Hiermee blijken Nederlanders anno 2008 weer wat calvinistischer (hardwerkend en sober) ingesteld dan voorheen. In een tijd die wordt gekarakteriseerd door onzekerheid, recentelijk ook in economische zin, blijken Nederlanders minder betrokken bij de maatschappij in brede zin, en richt men zich weer op de kleine kring en wat men zelf onder controle heeft.
Gebrek aan vertrouwen speelt economie en samenleving parten
Nederland verkeert in een forse recessie. In een tijd waarin op het persoonlijke niveau sprake is van een dalende tevredenheid en een gerede politieke onvrede is het interessant om na te gaan waar mensen nog wel vertrouwen in tonen. Volgens Van Dale is vertrouwen: 1. Met zekerheid hopen 2. Het geloof in iemands goede trouw en eerlijkheid. In de politiek is het vertrouwen al geruime tijd in het geding. Recentelijk is als gevolg van de kredietcrisis ook in economische zin sprake van een grondige herorientatie van burgers, die tot uiting komt in vraaguitval in de markt voor duurzame consumptiegoederen en vele economische sectoren. Consumentenvertrouwen (gemeten als verwachting voor de eigen financiele toekomst) blijkt duidelijk verbonden te zijn met andere vormen van (on)tevredenheid. Op basis van de Maatschappelijke Barometer blijkt consumentenvertrouwen onder meer samen te hangen met tevredenheid over samenleving, politiek en normen en waarden, zaken waar Nederlanders door de bank genomen toch al niet zo tevreden over waren. Daarenboven scoren groepen met laag consumentenvertrouwen (in tegenstelling tot groepen met een hoog consumentenvertrouwen) laag op de psychometrische schaal voor self efficacy en hoog op die voor percieved stress. Mensen met een laag consumentenvertrouwen ervaren beduidend vaker stress en hebben minder gevoel van controle over het eigen leven. Met name deze groep heeft een sterke behoefte aan duidelijkheid, transparantie, betrouwbaarheid, controle en geborgenheid.
Een gebrek aan vertrouwen is een fundamenteel element in de huidige crisis en speelt de samenleving momenteel in mentale, sociale en economische zin parten. Een gebrek aan vertrouwen werkt negatieve gevolgen in de hand: If men define situations as real, they are real in their consequences (het Thomas-theorema). Nederlanders houden de hand massaal op de knip. Voor toekomstig herstel van de economie is herstel van vertrouwen van wezenlijk belang. Aangezien consumentenvertrouwen samenhangt met andere vormen van vertrouwen is het raadzaam om niet alleen oog te hebben voor de urgente economische situatie, maar ook een scherp oog te hebben voor andere dimensies van vertrouwen.
Bakens van vertrouwen
Groepen met laag vertrouwen ervaren weinig controle over hun eigen leven en staan danig onder druk. Uit onderzoek blijkt dat de economische situatie bij hen vaker gevoelens van bezorgdheid, machteloosheid, somberheid, prikkelbaarheid en angst oproept.7 De persoonlijke zorgen groeien en zullen in een tijd van economische crisis naar verwachting nog verder toenemen. Hiermee dreigt de economische crisis ook een sociale crisis te worden. Veel Nederlanders verwachten van de politiek oplossingen voor de economische crisis, die in wezen ook een vertrouwenscrisis is. Het is maar de vraag of de politiek de zorgen kan wegnemen, en bovendien is men het er niet over eens of dat de taak is van de politiek. Daarom is het van belang om naast de politiek ook oog te hebben voor andere richtingen van vertrouwensherstel. Wie vormen bakens van vertrouwen voor Nederlanders, naast de eigen kleine kring van nabije anderen (vrienden, familie, geliefden)? Motivaction heeft eind 2008 een onderzoek uitgevoerd naar het vertrouwen in diverse beroepsgroepen. Dit leverde aardige inzichten op en er zijn op dit punt grote verschillen zichtbaar. Er is gevraagd in hoeverre men er ' in het algemeen ' op vertrouwt dat mensen uit verschillende beroepsgroepen de waarheid spreken. Een overgrote meerderheid blijkt een zeer groot vertrouwen te hebben in beroepen als arts, onderwijzer, rechter en wetenschapper. Ook heeft een meerderheid vertrouwen in tv-nieuwslezers, politiemensen en de 'gewone man'. Hierna volgen de beroepsgroepen priesters, dominees en marktonderzoekers. Een grote minderheid heeft vertrouwen in journalisten en ambtenaren. Daarna volgen respectievelijk ministers, bankdirecteuren, directeuren van grote bedrijven en politici. Het minste vertrouwen heeft men in autoverkopers en reclamemakers.
Richtingen voor duurzaam vertrouwensherstel
Uit de verschillen in het vertrouwen tussen beroepsgroepen blijkt niet alleen een kloof tussen burgers, politiek en overheid, maar ook een kloof tussen burgers en de top van het bedrijfsleven. Prominente delen van de elite kennen onder de bevolking slechts weinig vertrouwen. Daarentegen zijn er diverse andere beroepsgroepen die wel veel vertrouwen genieten. Wat zijn mogelijke leringen voor vertrouwensherstel? Aan een arts vertrouw je je lichaam toe en aan een onderwijzer de ontwikkeling van je kind(eren). Deze beroepsgroepen, met wie het contact vaak persoonlijk is, verdiepen zich net als rechters en wetenschappers in de individuele casus, en nemen niets zomaar voor waar aan. Artsen, rechters en onderwijzers stellen bovendien grenzen wanneer het nodig is, vanuit hun professionaliteit. Zo worden er grenzen gesteld als een leerling vanwege onvoldoende schoolprestaties niet kan overgaan naar de volgende groep, of wanneer een patient zijn of haar ongezonde leefstijl moet aanpassen. Er zijn uiteraard uitzonderingen, maar door de bank genomen hebben Nederlanders veel vertrouwen in deze beroepsgroepen.
In de beleving van burgers verdienen politici, bankdirecteuren en directeuren van grote bedrijven, vanouds elitegroepen, beduidend minder vertrouwen. De integriteit en autoriteit van deze elitegroepen worden danig ter discussie gesteld. Een interessant kenmerk van deze beroepsgroepen is dat ze zich doorgaans op een grote ervaringsafstand van burgers bewegen, diverse belangen vaak op een pragmatische wijze proberen te verenigen en veelal via de media tot Nederlanders komen. De media, voor Nederlanders de belangrijkste bron van informatievoorziening en beeldvorming over onder meer politiek, de financieel-economische situatie en het bedrijfsleven, genieten ook relatief weinig vertrouwen. Dit lijkt een vicieuze cirkel van afstand en wantrouwen, die niet gemakkelijk te doorbreken is. Daarbij komt dat mensen met weinig maatschappelijke betrokkenheid ook een laag vertrouwen hebben in instituties zoals overheid en politiek. Voor herstel van vertrouwen kunnen daarom 'naast nabije anderen ' professionals zoals artsen en onderwijzers, die dagelijks te maken hebben met de directe zorgen en toekomst van Nederlanders, misschien wel het meest betekenen. En ook voor wie op grotere en soms eenzame afstand staat, zoals bankdirecteuren en politici, lijken vakmanschap, persoonlijke integriteit, aandacht voor het persoonlijke, verantwoordelijkheid nemen en duidelijkheid bieden de enige duurzame weg tot vertrouwensherstel.
Noten
1 Martijn Lampert is principal researcher bij Motivaction en is verantwoordelijk voor de ontwikkeling en toepassing van het Mentality-onderzoekprogramma. Hij doet onderzoek voor diverse overheden en publiceert regelmatig over maatschappelijke trends.
2 De tevredenheid met onder meer de persoonlijke situatie, de samenleving en onderwerpen zoals de politiek, de economie en de manier waarop mensen met elkaar omgaan wordt in de Maatschappelijke Barometer gemeten met een schaal van 1 tot 100, waarbij 1 zeer ontevreden is, 50 neutraal en 100 zeer tevreden.
3 Voor factsheets met resultaten en achtergronden van diverse edities van de Maatschappelijke Barometer, zie www.motivaction.nl, zoekterm 'Maatschappelijke Barometer'.
4 G. Kronjee en M.A. Lampert (2006). Leefstijlen en zingeving. In: wrr, Geloven in het publieke domein (p. 171-208). Amsterdam: Amsterdam University Press.
5 De verschilscore tussen de persoonlijke en maatschappelijke tevredenheid is afgenomen van 28 verschilpunten als gemiddelde van de eerste drie metingen van de Maatschappelijke Barometer tot 15 verschilpunten als gemiddelde in de laatste drie metingen (op basis van de tevredenheidschaal van 1 tot 100). De daling van de verschilscore verloopt grotendeels lineair sinds de start van de metingen in 2005.
6 Zie www.motivaction.nl/153/d:679/Nieuws/Artikelen/MentalityMonitor-2008/.
7 Zie www.motivaction.nl/vertrouwenincrisistijd/.
