Nederland zit in een dip

Brabants Dagblad 18.08.2012: "Het verlangen naar meer positiviteit is overal zichtbaar, juist omdat het klimaat zo grimmig is."

Een verprutst EK voetbal, een mislukte Tour, een grotendeels verregende zomer. Nog wel zes gouden medailles in Londen, maar dat heeft veel weg van een lachbui op een begrafenis. Want door de economische crisis ging het nationale humeur toch al richting chagrijnig. Wat gaan we van die stemming terug zien bij de verkiezingen? "Mensen zullen beter nadenken over hun beslissingen."

Willekeurige stad, willekeurige markt "Oranje? Jôh die afgang ben ik alweer vergeten." Een paar dagen, een week hooguit, was hij er ziek van, maar nu is Theo weer de vrolijkheid zelve. Zijn vriendin Corry: "Nou… hij was een hele tijd niet te genieten hoor. Gelukkig houdt hij niet van wielrennen anders was de hele zomer verziekt. Want het weerhield ook niet over hè?"
 
Heeft die grotendeels mislukte sportzomer invloed op hun stemgedrag, straks bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer? "Echt niet",zegt Theo. "Dat weet ik nog zo net niet", zegt Corry. "Het is wel veel sores achter elkaar, want vergeet de crisis effe niet. Wij moeten elk dubbeltje omkeren, dus ik moet er nog eens goed over nadenken wat ik straks ga stemmen. En óf ik wel ga stemmen."
 
Je had er, zong Gerard Cox ooit, maandenlang naar uitgekeken, maar voor je ’t weet is heel die zomer al weer lang voorbij. En dat is misschien maar goed ook, want Oranje ging af tijdens het EK voetbal, de Tour de France werd een mislukking voor de nationale wielerelite en het weer had lange tijd nog het meest weg van een voortijdige herfst. Aan het eind waren er nog wat zonnestraaltjes, waaronder zes gouden medailles tijdens de Olympische Spelen in Londen. Een pleister op de wonde.

Martijn lampert: "Crisis is in feite niets meer of minder dan versnelde verandering. Dat vergt veel van burgers, maar er komt ook veel neer op de schouders van bestuurders. Het is, om in sporttermen te blijven, de ultieme test."

"Nederlanders zitten behoorlijk in een dip", zegt Martijn Lampert, onderzoeksdirecteur van Motivaction. "De zorgen over de toekomst waren er al, maar ze komen nu heel dichtbij, ze worden voelbaar. Steeds meer mensen hebben in hun omgeving of zelf te maken met ontslagen, met werkloosheid, met mensen die steeds meer moeite hebbende eindjes aan elkaar te knopen. Een grote groep Nederlanders verwacht dat de welvaart gaat afnemen. Er is sprake van nieuw realisme. Dat wakkert tegelijk de hoop op verandering aan. Het verlangen naar meer positiviteit is overal zichtbaar, juist omdat het klimaat zo grimmig is."
 
Zelfs bij een aaneenschakeling van ellende lachen mensen nog wel, weet Hans van de Sande. "Maar ja, ook tijdens een begrafenis wordt wel eens gelachen." De sociaalpsycholoog, die zich veel met massapsychologie bezighoudt, weet dat het humeur invloed heeft op beslissingen die mensen nemen. "Bij een goede stemming besluiten mensen redelijk ondoordacht, meer vanuit emotie; grote stappen snel thuis. Bij een minder goede stemming gaan mensen piekeren, overal over nadenken. Ze gaan argumenten voor hun beslissingen bedenken, praten er met elkaar over. De info-verwerking is grondiger. Als je vindt dat het allemaal niks is, volkomen waardeloos, ga je dus beter nadenken over de beslissingen die je neemt. Bij een slechte stemming in het land hebben populistische partijen daardoor wellicht minder kansen dan partijen die niet zo op emoties inspelen, maar een goed verhaal en argumenten hebben."
 
Als er nu in Engeland verkiezingen waren, zou de zittende macht volgens René Cuperus blij zijn. Want volgens de cultuurhistoricus en medewerker van de Wiardi Beckman Stichting zit het land na de Spelen in een enorme ‘boost’. "En dan zien mensen weinig reden voor verandering." Sport is heel belangrijk voor het zelfvertrouwen van een land, zegt Cuperus. "Kijk naar België, dat heeft het slecht heeft gedaan op de Spelen en men is daar in zak en as. Nederland is wat ambivalent. Aan de ene kant wil men door met Rutte. Mensen zijn wel boos, omdat dit kabinet het verklooit heeft, maar men geeft daar toch vooral Wilders en Verhagen de schuld van. Aan de andere kant wil men toch wat anders en voor veel mensen belichaamt duidelijk Roemer dat."
 
Cuperus noemt beiden ook euro-kritisch. Rutte wat meer om het geld, Roemer wat meer uit emotie. En de kiezer is ook overwegend euro-kritisch. "Om niet te zeggen: ontgoocheld. Mensen steunden Europa en de euro op basis van vertrouwen. Men ging er van uit dat politici dat goed zouden regelen en dat het goed zou zijn voor Nederland. Maar het blijkt gammel in elkaar te zitten en dan krijg je wantrouwen. Dat is de huidige sfeer."
 
Opiniepeiler Maurice de Hond stelt dat veel mensen in onzekerheid leven, het gevoel hebben dat ze de greep op het leven kwijt raken. Met name burgers die vinden dat ze de prijs moeten betalen voor de zaken waarvoor de elites verantwoordelijk zijn. En die zijn bijna allemaal lager opgeleid, waardoor ze minder mogelijkheden hebben. De Hond haalt er wat cijfers bij. Onder lager opgeleiden scoort de SP zo’n 32 procent, bij de hoger opgeleiden twaalfprocent. VVD en D66 scoren bij de hogeropgeleiden tussen de veertig en vijfenveertig procent en bij de lager opgeleiden hooguit vijftien procent.
 
Hij betwijfelt of sportprestaties bij die keus een rolspelen. "Er zullen zeker mensen zijn die alleen al in de afgang van de voetballers een bevestiging zien dat het slecht met ons gaat. Het is echter niet de hoofreden, maar een onderdeel van de sombere stemming onder brede lagen van de bevolking. Die is veroorzaakt door alles wat er in hun ogen is mis gegaan met de globalisering, marktwerking, banken, toezichthouders, de Vestia’s van deze wereld, de pensioenen, Griekenland, Spanje. Essentieel voor hun chagrijn en hun stemgedrag is toch dat ze veel en grote problemen hebben."
 
"Niet iedereen kan de ontwikkelingen bijhouden, snapt ze nog’’ zegt Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau(SCP). "En als je het niet allemaal meer kunt volgen, word je wantrouwend. Dan ontstaat inderdaad het gevoel dat je de rekening betaalt van anderen die het fout doen. De boosheid over de bonussen laat dat elke keer weer zien. Tel daarbij op dat allerlei autoriteiten en heilige huisjes aan erosie onderhevig zijn geweest. De integriteit van kerken is door het bekend worden van veel misbruik sterk aangetast, de rechtsspraak blijkt niet altijd zuiver op de graat door vriendjespolitiek, wetenschappers sollen met onderzoeken, het koningshuis bleek financieel niet altijd koosjer, medici die er een potje van maken terwijl collega's hun mond houden. Dat maakt mensen heel wantrouwend ten opzichte van wat vroeger stond voor rechtschapenheid en fatsoen."
 
In het rapport ‘Stemming onbekend’ uit 2011 maakt het SCP onderscheid tussen ‘optimistische kosmopolieten ’en ‘pessimistische conservatieven’. De eerste groep vergelijkt Nederland met het buitenland en vindt dat het hier dan nog niet zo slecht gaat. De andere groep bestaat uit (veelal boze) burgers die vinden dat het met Nederland de verkeerde kant op gaat, omdat ze geneigd zijn de situatie te vergelijken met vroeger – toen was alles beter.
 
"De mens is een gewoontedier" stelt SCP-directeur Paul Schnabel. Hij wil toch het liefst dat alles bij het oude blijft. Zo weinig mogelijk teleurstellingen, verwachtingen die niet uitkomen of veranderingen. "Vroeger stonden mannen jaren achtereen in een en dezelfde fabriek en gingen dan met pensioen. Vrouwen zorgden voor het huishouden. Nu zijn er volop kansen voor beide seksen. Enerzijds is die vrijheid prettig, maar die leidt ook tot fundamentele onzekerheid en wantrouwen. Tekenend is misschien dat Wim Kok de laatste premier was die volop waardering kreeg. Iemand van eenvoudige komaf, die zich omhoog had gewerkt en mettertijd kon groeien in zijn rol als 'vader des vaderlands'. Mark Rutte wordt gezien als een jongen van de welvaartssamenleving. Hij kent niet de harde kanten van het menselijk bestaan en dat maakt het moeilijker om hem als vanzelfsprekend vertrouwen te geven."

Niet voor niets hebben de voetballers en wielrenners niets van Rutte gehoord, maar ontving hij de medaillewinners van de Spelen wel in de Ridderzaal; zo straalt het goud ook een beetje op hem af. En niet voor niets hebben Ruttes stevigste critici Emile Roemer (SP) en Diederik Samsom (PvdA) de laatste tijd veel gesproken over het humeur in de samenleving. Samsom stelt dat Nederland "het chagrijn achter zich kan laten, zich kan ontworstelen aan de ieder-voor-zich mentaliteit die de afgelopen jaren vanuit Den Haag werd gepredikt’’. Roemer, die met de SP op weg lijkt de grootste partij te worden, ziet "vooral een zorgelijke stemming in het land". Volgens hem is dat het resultaat van het kabinetsbeleid waardoor de economische crisis is verdiept en de tegenstellingen in de maatschappij zijn vergroot."
 
Hans van de Sande zucht. "Crisis, eurocrisis, dat zijn alleen maar namen en iedereen roept dat dan. Het is een amateuruitleg van wat mensen moeilijk vinden: ze raken hun huis niet kwijt, ze krijgen geen hypotheek, ze zitten met een schuld, ze worden ontslagen. Daarvoor willen ze een verklaring. Die is meestal dat ze iets stoms hebben gedaan, maar ze willen zichzelf niet als schuldige zien. Dus leggen ze de schuld bij buiten zichzelf. Dat is dan de crisis. Successen vinden we wel aan onszelf te danken. Die grote, dikke order die is binnengehaald, ja dat is toch wel heel knap van mij. Maar voor ellende hebben we liever verklaringen die buiten onszelf liggen."
 
Dat neemt volgens Paul Schnabel niet weg dat mensen nu juist wel degelijk veel te verliezen hebben en niet veel meer te winnen. "Want we hebben de laatste jaren ruim boven onze stand geleefd. We zijn er van uitgegaan dat alles, en met name de huizen, in waarde zouden blijven stijgen, maar dat patroon is doorbroken. De vaste lasten, die ik de akelig vaste lasten noem, stijgen en het besteedbaar inkomen gaat achteruit. Dat gat wordt almaar groteren daardoor komen steeds meer menen in de problemen."
’
Het overheersende gevoel, zegt René Cuperus, is dat alles wordt afgewenteld op de gewone burger en te weinig op de elite, zoals de bankiers. "De spelers van Oranje hebben nu een strenge bovenmeester. Louis van Gaal moet ervoor zorgen dat ze hun enorme inkomen weer gaan waarmaken. Maar waar is de Louis van Gaal voor de bankiers?" Los daarvan vindt hij dat er wel erg veel negatieve berichtgeving is over zaken als economie en consumentenvertrouwen. "En zoals we weten lijdt de mens het mees tonder het lijden dat hij vreest. Het gaat over het algemeen niet zo slecht, maar we hebben het gevoel dat er een zwaard van Damocles boven ons hoofd hangt." Die stemming is volgens Maurice de Hond essentieel voor de keuze van veel mensen straks in het stemhokje. "In mijn onderzoeken heb ik nog nooit zoveel mensen gehad die zich zorgen maken over hun financiële situatie."
 
Martijn Lampert van Motivaction ziet tegelijk dat mensen heel voorzichtig iets meer bereid zijn dingen zelf te doen in plaats van op de overheid te leunen. "Het is allemaal niet leuk, maar burgers beginnen te beseffen dat ze iets moeten doen. Maar het opmerkelijkste is toch wel dat ruimde helft verwacht dat ruilhandel in de toekomst een belangrijke rol gaat spelen. Dat is een teken dat men zich al een beetje aan het instellen is op een veranderende samenleving. Crisis is in feite niets meer of minder dan versnelde verandering. Dat vergt veel van burgers, maar er komt ook veel neer op de schouders van bestuurders. Het is, om in sporttermen te blijven, de ultieme test."

Brabants Dagblad 18.08.2012, door Dick Hofland met medewerking van Ap van den Berg