Tienerfantasieen. Ontsnappen naar het instant-hiernamaals
Bron: CLOU, 12.06
Ontsnappen naar het instant-hiernamaals
De kerken lopen leeg, maar de bioscoopzalen, concerthallen en boekwinkels stromen vol met gelovigen. De heilige drie-eenheid bestaat uit Harry Potter, Frodo en Sharon den Adel. Waarom wachten op de hemel, als je vandaag een compleet ingerichte fantasiewereld kunt binnenstappen?
Die ongrijpbare jongeren toch. Nog niet zo lang geleden voorspelde men dat de post-patatgeneratie zich louter zou vergapen aan flitsende computerspellen, reality-tv en ringtones. Het lezen van boeken zou voorgoed tot het muffe verleden behoren. Daarvoor was geen plaats meer in de fantasieloze cyberbelevingswereld van de jeugd van tegenwoordig. Laat het echter maar aan jongeren over om dwars te zijn. Tegen de verwachtingen in liggen ze in slaapzakken voor de boekwinkels om de nieuwste Harry Potter te kopen. Elke verfilming is vervolgens een kaskraker, om van de onstuitbare stroom Potter-merchandise maar niet te spreken.
De iets oudere kids en volwassenen zoeken ondertussen ,hun ontsnapping in het fantasygenre, een literaire retro-variant op de aloude sprookjes, sagen en mythen. Of ze gaan naar een concert van een gothic band als Within Temptation, waarbij zij zich verkleden als personages uit kasteelromans. Voor sommigen gaan die verkleedpartijen niet ver genoeg; zij meten zich een alterego aan in de online fantasiewereld van World Of Warcraft.
Boekverbrandingen
Bij het verschijnen van de eerste Harry Potter-film, in 2001, verklaarde heksenkenner en auteur Susan Smit de plotselinge westerse behoefte aan symboliek, rituelen en magie als volgt: 'Op het eerste gezicht lijkt het iets te maken te hebben met het leeglopen van de kerken en het wegvallen van, vooral, christelijke gebruiken en rituelen.'
Harry Potter als magische Mozes? De zangeres van Within Temptation als de maagd Maria? Lord Of The Rings als het nog nieuwere testament? De virtuele internetwerelden als een instanthiernamaals? De beweging baart sommige kerkelijk leiders genoeg zorgen om zich krachtig te verzetten. In een typerend staaltje van het ingooien der eigen glas-in-lood, spraken zij zich uit tegen de 'verheerlijking van het occulte' in de verderfelijke Harry Potter-boeken. In de VS werden zelfs boekverbrandingen georganiseerd.
De werkelijkheid is iets onschuldiger. Het eerder dit jaar gestarte continu YoungVotes-onderzoek (van mediaondernemer Erik de Zwart en onderzoeksbureau De Vos & Jansen) neemt religie mee als vast onderdeel. En al ziet YoungVotes-directeur Ronald Jansen, veel magie- en fantasietendensen, tegelijkertijd stelt hij vast dat er nog altijd een groep jongeren actief met het geloof bezig is. "Voor sommigen zijn subculturen een vervanging van religie, maar dan gaat het over de 'ontkerkelijking' die toch al decennia geleden is ingezet. Magie en gothic-zaken (net als andere stromingen) zijn voor de meeste jongeren een beleving en meestal ook nog van tijdelijke aard. In die zin niet echt een vervanging dus."
Dr. John Algeo, internationaal vice-president van de Theosophical Society en professor emeritus van de universiteit van Georgia, heeft dan ook weinig moeite met de fantasyliteratuur. In zijn artikel De Boeddha en Tolkien, uit 2004, staat: 'Daar God een schepper is moeten wij, die naar zijn beeltenis gemaakt zijn, ook scheppers zijn.' Toch ziet Motivactions onderzoeksdirecteur Martijn Lampert wel verbanden tussen magie en ontkerkelijking. "Je ziet dat vooral niet-kerkse mensen en de moderne burgerij hoog scoren in dit segment. Het ontbreken van een zingevingskader wordt daar overgenomen door commercie en entertainment. Bij de traditionele burgerij zie je meer een 'doe maar gewoon'-houding."
Vleermuismeisjes
Een traditionele vijand van de kerk is heavy metal. Hier vinden vele magieliefhebbers de laatste jaren een uitlaatklep voor hun fantasieën. En wel in de terugkeer van de gothic-stroming. Ontstaan in de late jaren zeventig als het verlegen nichtje van de punkrock, maten de aanhangers zich een mysterieus vleermuizenimago aan, met lange zwarte jassen en lijkbleke make-up. Er mocht in die tijd vooral niet gelachen worden. Maar genreontstijgende iconen als Siouxsie & The Banshees waren schaars, en al vroeg in de jaren tachtig stierf gothic een roemloze dood. Dat was nou eens een stroming, zo hoonde men in de popjournalistiek, die niet snel zou terugkeren.
Maar kijk aan, popjournalistiek blijkt een nog minder exacte wetenschap dan marktonderzoek, en eind jaren negentig doken de eerste vleermuizen weer op, als ware het pure magie. Weliswaar verpakt in een wat steviger heavy metaljasje, maar toch weer vergezeld van ijle zangeressen in lange gewaden en pikzwarte make-up, omlijst door lijkbleke gezichtsplamuur. Met veel gevoel voor theater glijdt Sharon den Adel, zangeres van het immens populaire Within Temptation, over het podium in haar witte baljurk. De muziek klinkt wat steviger dan een kwart eeuw geleden en de thematiek is aanzienlijk romantischer dan in het bleke tijdperk van Thatcher en Reagan, maar toch bekroop menige popveteraan de afgelopen jaren een sterk gevoel van déjavu.
Misschien nog wel opmerkelijker dan de gotische wederopstanding zelf, is dat deze wordt geleid vanuit Nederland. Hoewel de pers vaak schamperend over 'Eftelingmetal' of 'kasteelromantiek' praat, touren bands als After Forever, Within Temptation, Autumn, Epica en The Gathering met veel succes door het buitenland. Saillant detail: met name in het katholieke Latijns-Amerika worden deze Nederlandse acts op hysterische wijze ontvangen.
Misschien helpt het dat bijna alle gothic bands een leadzangeres hebben, maar in het publiek is een oververtegenwoordiging van jonge vrouwen zichtbaar. Hetzelfde geldt voor de fantasy-afdelingen in de boekwinkels. Dit fenomeen wordt ook gesignaleerd door Newrulez, dat als dochter van de llse Media Groep/Sanóma Uitgevers sinds 2004 het mediagedrag van jongeren bestudeert. In juni van dit jaar concludeerden Newrulez' Niki Smit en Marjolein ter Braak in een rapport: 'Naast liefde en uiterlijk zijn meiden in de leeftijd van 10 tot en met 16 jaar steeds meer geïnteresseerd in spirituele onderwerpen.' Zij brengen de fantasy-opleving in verband met een toenemende interesse van meisjes in horoscopen, paranormale gaven, meditatie en wicca, oftewel: hekserij.
Vluchten
Er worden verschillende onderzoeken gedaan naar de groeiende fascinatie met magie. Het forum van Kaboem.nl, de website voor middelbare scholieren, opende op verzoek van de gebruikers een spiritueel forum. Volgens Newrulez bespreken jongeren hier onder meer paranormale gaven en de betekenis van hun dromen. YoungVotes-directeur Ronald Jansen gelooft dat de interesse van jongeren voor fantasy deels te maken met het ouderwetse gevoel om ergens bij te horen, en je toch ook weer te onderscheiden van de rest. "Daarnaast hebben tienerjongeren altijd de behoefte aan voorbeelden. Vandaar dat popsterren of topsporters van oudsher idolen worden waarmee zij zichzelf gaan identificeren. Films als Harry Potter en Lord of the Rings sluiten natuurlijk fantastisch aan bij de fantasiewereld van de (jongste) jongeren. Of ze zijn een vlucht voor jongeren die even genoeg hebben van de werkelijkheid."
Bij Motivaction, dat in 2005 met Sanoma en Young Works het jongerenonderzoek YoungMentality begon, wordt sinds 1998 een gestaag aanzwellende onderstroom aangeduid met 'Making Magie', waarbij mensen 'in reactie op een rationele, berekende wereld zich openstellen voor dromen en fantasie.' Het is volgens Motivaction een gevolg van de toenemende rol die immateriële waarden de laatste decennia gingen spelen in het alledaagse leven, en die onder meer tot uitdrukking komen in zaken als neospiritualiteit. Volgens Lampert is deze tendens niet alleen zichtbaar bij jongeren. Het zijn de door Motivaction aangeduide 'opwaarts mobielen' en de 'moderne burgerij' die de fantasie de vrije loop laten. "Het is met name het materialistisch ingestelde segment dat niet al te plichtsgetrouw is, vooral aan zelfontplooiing doet en terugverlangt naar een tijd van meer romantiek." Dit escapisme uit zich soms passief (films kijken, boeken lezen) en soms actief (games - al dan niet online). Maar het is bijvoorbeeld ook zichtbaar in de populariteit van de commerciële tv-zenders (quizzen, soaps, verleiding) ten opzichte van de publieke omroep (informatie).
De oorzaken voor al deze ontsnappingspogingen lijken voor de hand te liggen: sinds 11 september, Pim Fortuyn en Theo van Gogh leven we in een engere wereld, waaruit het zo nu en dan prettig vluchten is naar een avontuurlijke, maar duidelijk afgebakende fantasiewereld. Lampert vindt dat een plausibele theorie, maar ook wijst hij op de toenemende hectiek van het leven en stress op het werk. Dat laatste herkennen Newrulez' Smit en Ter Braak in de manier waarop meidenboeken inspelen op de spirituele trend, zoals de tips tegen stress (meditatie, massage) die de populaire schrijfster Francine Oomen in haar HOI schoolagenda 2006-2007 heeft opgenomen.
Mooi nep
Natuurlijk is parallel aan deze ontwikkeling ook de voorspelde cybertoekomst uitgekomen. Miljoenen tieners dompelen zich onder computergames, waarvan de productiekosten tegenwoordig die van een Hollywoodfilm evenaren. Maar al spelen deze games zich af op tv-schermen of online, ze adopteren vaak aloude fantasythema's. Met afstand het populairste 'massively multi player online role-playing game' (MMORPG) van dit moment heet World Of Warcraft; een Tolkien-achtig fantasiespel dat zo'n 7 miljoen abonnees telt.
Voor de nog wat oudere rolspeler is er sinds enkele jaren Second Life. In deze compleet ingerichte virtuele wereld nemen spelers een alterego aan, 'avatars' genaamd. Lampert bevestigt dat Second Life - ook al wordt het niet bevolkt door draken - in het huidige escapismepatroon past. "Het hoort allemaal thuis in de experience economy, die bij uitstek aansluit bij de internet- en technologische ontwikkelingen." En daar deels door wordt gedreven, vindt hij. "Natuurlijk is fantasie van alle tijden. Maar dankzij de techniek ziet nep er nu beter uit."
Hokjesdenken
De handelaren in fantasiewerelden, zoals boekuitgevers, gothic bands, filmmaatschappijen en gamefabrikanten, weten heel goed waar hun doelgroep te vinden is. Maar voor veel merken en mediaplanners die op de hypes willen inspelen, is dit letterlijk een nieuwe wereld. Om de virtuele deuren van Second Life voor adverteerders te openen bestaan in de VS speciale bureaus als Massive Inc. en Millions Of Us (slogan: 'virtual worlds, real brands'). Logisch, want de inwoners van zulke schijnwerelden lijken onbereikbaar, zelfs al is in Second Life de scheidslijn tussen fantasie en werkelijkheid wel erg vaag. Het is niet zozeer een spel als een extensie van de echte wereld. En dus zijn er ook echte merken aanwezig, soms met compleet ingerichte winkels, bankfilialen of autoshowrooms. Die merken moeten zich dan wel eerst afvragen wat zij te zoeken hebben in een alternatieve realiteit, legt Lampert uit. "Je moet je de vraag stellen: Kan ik mij met die wereld identificeren? Hoe scoort mijn doelgroep op de Making Magic-lijst? Voor een verzekeringsmaatschappij ligt het bijvoorbeeld niet zo voor de hand om in zo'n omgeving aanwezig te zijn."
De goths zijn dan makkelijk herkenbaar, Jansen waarschuwt voor teveel hokjesdenken. "Magie is voor jongeren een subjectief begrip. Het betreft hier subsegmenten binnen de groep jongeren, waarbij het magische gehalte bepaald wordt door het individu. Natuurlijk zijn er binnen deze subsegmenten wel overeenkomsten vastte stellen; leeftijd en opleidingsniveau zijn bepalende zaken die we steeds terugzien net als lifestylewaarden. Maar de jongeren zijn niet zo van hokjes: op dance-evenementen zie je naast sexy geklede dames ook de in zwart gehulde gothics. Hij ziet dan ook meer bedreigingen dan kansen, en onderstreept nogmaals de tijdelijke en selectieve aard van deze stromingen. "Als je een merk op deze manier positioneert, kun je hele segmenten missen. Daarnaast zijn jongeren erg gevoelig voor authenticiteit; oftewel, simpelweg een merk koppelen aan bijvoorbeeld een gothic- of dancestijl werkt niet. Zonder brandmatch, geen beleving en dus geen sales." Want daar blijven het uiteindelijk toch ongrijpbare jongeren voor.
