Van onderbuik naar hoofd
Uitleg over pensioenbeleid leidt tot andere voorkeuren
Nederlanders lijken wars van risico, zeker als het gaat over hun pensioen. Niet gehinderd door kennis en inzicht, vinden ze dan ook dat pensioenfondsen de premies op een veilige spaarrekening moeten zetten. Beleggen is taboe. Maar wie inzicht krijgt in de effecten van die keuze, komt al snel tot heel andere conclusies.
‘Het aantal mensen met een duidelijke afkeer van risico daalt met bijna de helft, wanneer de consequentie van die aversie direct in beeld komt’, zegt Irene Zondervan, senior onderzoeker bij onderzoeksbureau Motivaction.
Zondervan onderzocht in opdracht van VB de voorkeuren van het publiek voor het betaalbaar houden van het pensioenstelsel. Vijfhonderd werkende Nederlanders met een pensioenvoorziening werd kort verteld over de conclusies van de commissie-Goudswaard. Vervolgens werd gevraagd hoe men het pensioenstelsel ook in de verre toekomst betaalbaar wilde houden. Daarbij werden vier opties voorgelegd: het verhogen van de premie, het verlagen van de uitkering, langer doorwerken of het accepteren van meer risico bij het beleggen van pensioenvermogens.
Eendimensionaal
‘We onderzochten de voorkeuren van het publiek, maar vooral keken we naar het effect van inzicht en kennis op die voorkeuren’, stelt Zondervan. ‘De online vragenlijst die respondenten kregen voorgelegd, deelden we in tweeën. Eerst werden de vier opties die er zijn eendimensionaal voorgelegd. Daarbij konden respondenten simpelweg een rangorde aangeven: welke opties vinden zij aantrekkelijk en welke minder. Slechts 7% van de respondenten geeft daarbij aan meer beleggingsrisico te willen lopen om het pensioen betaalbaar te houden. Maar liefst 73% vindt dat pensioenfondsen meer zouden moeten sparen in plaats van beleggen. Die uitkomsten liggen in lijn met een eerder onderzoek dat we voor VB uitvoerden naar de percepties over sparen en beleggen. Opvallend was dat het in het eerdere onderzoek vooral vrouwen waren die niets van beleggen wilde weten, terwijl nu jongeren de sterkste risicoaversie aan de dag leggen.’
Zelf aan de knoppen
In tweede instantie kregen de respondenten dezelfde opties nog eens voorgelegd, maar nu werd daarbij de onderlinge samenhang getoond. Het campagneteam van de communicatiecampagne Samenstajijsterk bedacht daarvoor een online applicatie, waarbij gebruikers aan drie knoppen kunnen draaien: premiehoogte, pensioenleeftijd en mate van beleggingsrisico. Wie aan de knoppen draait, ziet in een grafiek direct wat de keuzes betekenen voor de verwachte hoogte van het pensioen. De applicatie werd gebouwd door Ortec Finance en door Motivaction ingebouwd in de vragenlijst. Zondervan: ‘De uitkomsten in het tweede deel van het onderzoek weken spectaculair af van de resultaten uit het eerste deel. Het aandeel respondenten dat wars is van beleggen, daalde van 73% naar 39%. En ook het langer doorwerken wordt aantrekkelijker wanneer duidelijk wordt wat dat betekent voor de hoogte van de pensioenuitkering. Het percentage dat langer wil doorwerken na het 65e jaar, steeg van 21% naar 44%.’
Innovatief
De manier waarop het onderzoek werd verricht, is voor Motivaction nieuw. ‘We leggen wel vaker keuzemogelijkheden in hun onderlinge samenhang aan consumenten voor. Bijvoorbeeld als het gaat over de keuze tussen verschillende energiepakketten. Maar de directe grafische terugkoppeling van de gevolgen van een keuze, zoals in dit onderzoek gebeurde, is innovatief. En de methode leidt bij deelnemers duidelijk tot nieuwe inzichten.’ Zondervan denkt dat de methode ook voor andere onderzoeken goed bruikbaar is. ‘Vooral als het gaat om complexe en samenhangende vraagstukken, is deze wijze van bevragen nuttig. Neem de hypotheekrenteaftrek. De onderbuik van huizenbezitters zegt dat je van die aftrek moet afblijven. Maar hoe kun je mensen vragen wat ze van het onderwerp vinden, als je andere gerelateerde zaken er niet direct bij betrekt? Je moet dus voor een afgewogen oordeel duidelijk maken wat de ene keuze mogelijk betekent voor andere issues, zoals de onroerendezaakbelasting of het huurwaardeforfait.’
Inzicht geven werkt
De exacte percentages uit het onderzoek zijn minder relevant dan de verschuiving die optreedt bij het bieden van inzicht, vindt Zondervan. ‘We ondervroegen ruim vijfhonderd mensen. Dan krijg je een goed beeld van de verhoudingen. Maar wat werkelijk van belang is, is de conclusie dat meningen veranderen door het bieden van kennis en inzicht. Inzicht geven werkt dus. Ook en misschien wel juist bij complexe materie zoals de samenhang tussen de verschillende sturingsinstrumenten van pensioenfondsen. De verschuiving in voorkeuren was zo groot, dat die conclusie absoluut valide is. Pensioenfondsen kunnen daar hun voordeel mee doen. Deelnemers op een toegankelijk manier inzicht bieden loont.’
De belangrijkste uitkomsten uit het onderzoek op een rijtje:
Eendimensionale vraag
Meer premie 50%
Doorwerken na 65 jaar 21%
Lager pensioen 13%
Meer beleggingsrisico 7%
Meer sparen 73%
Vraag na bieden van inzicht
Meer premie 61%
Doorwerken na 65 jaar 44%
Lager pensioen 39%
Meer beleggingsrisico 28%
Meer sparen 39%
Hoe werkt het?
Pensioenfondsen hebben een aantal financiële sturingsinstrumenten die nauw met elkaar samenhangen. Maar hoe zit die samenhang precies in elkaar? En hoe leg je dat aan deelnemers uit? Wat is het effect van een hogere premie, van langer doorwerken of van meer risico met de beleggingen? De online module die het campagneteam van Samenstajijsterk en VB ontwikkelden in samenwerking met Ortec Finance, biedt consumenten inzicht in de samenhang tussen de verschillende sturingsinstrumenten. Met de module kan iedereen op de website samenstajijsterk.nl nu zelf zien wat de effecten van pensioenbeleid zijn. In het hiervoor beschreven onderzoek van Motivaction werd de module ook gebruikt. Het inzicht dat de module biedt, blijkt bij deelnemers genuanceerdere opinies op te roepen.
Wisselende bandbreedte
In de module wordt duidelijk dat beleggingsrendementen belangrijk zijn voor de uiteindelijke pensioenuitkomsten. Ook het risico dat met beleggen samenhangt, wordt inzichtelijk. Wie kiest voor een wat hoger beleggingsrisico, ziet de verwachte pensioenuitkomst stijgen. Maar tegelijkertijd laat de module zien dat de onzekerheid over de uitkomst daarmee toeneemt. Dat gebeurt door een wisselende bandbreedte te tonen in de pensioenuitkomst. Ook de AOW-uitkering is meegenomen in het getoonde pensioeninkomen. Dat maakt heel duidelijk dat stoppen met werken voor het 65e levensjaar kostbaar is.
Free lunch bestaat niet
De module is nadrukkelijk geen pensioenplanner, maar probeert deelnemers duidelijk te maken wat globaal het effect is van verschillende maatregelen. Zo laat de module zien dat een free lunch niet bestaat. Geprobeerd wordt een realistisch beeld te schetsen. Essentieel voor dat realiteitsgehalte zijn de uitgangspunten bij de berekeningen die schuil gaan achter de module. De berekeningen gaan uit van een gemiddelde deelnemer. Om het effect van de premiecomponent toonbaar te maken, zijn de uitkomsten van een defined-benefitregeling teruggerekend naar een individuele defined-contributionregeling. Zo leidt een hogere premie automatisch tot een hoger pensioen.
Mannen en vrouwen
Verschillen in uitkomsten tussen mannen en vrouwen zijn gemiddeld. Verder wordt uitgegaan van een modaal salaris en een gemiddelde franchise, opbouw en premie. Voor de berekening van de risicocomponent en de beleggingsresultaten zijn verschillende scenario’s doorgerekend. Zowel aan de positieve als aan de negatieve kant worden de paar procent meest extreme uitkomsten uit de resultaten weggefilterd.
De online applicatie is te vinden en te gebruiken op www.samenstajijsterk.nl
