Van wandelen naar beleven
Bron: Onverwacht Nederland, september 2007
Van wandelen naar beleven
Natuur is weer 'in', zo signaleren politici, trendwatchers en boswachters. Nederlanders trekken in het weekend massaal bos, hei en duinen in voor avontuurlijke excursies en belevingstochten. Waar komt deze trend vandaan? En zijn er grenzen aan natuurbeleving op maat?
Winkelen in het weekend is uit, de natuur is steeds meer 'the place to be'. Bezoekersaantallen van natuurgebieden in ons land vertonen onmiskenbaar een stijgende lijn. En gelijke tred daarmee houdt het aanbod van avontuurlijke tochten en bijzondere manieren van natuurbeleving.
De rustgevende natuurwandeling bestaat nog steeds. Maar een groeiend aantal recreanten voelt zich veel meer aangetrokken tot actievere manieren om de natuur te ontdekken. Bijvoorbeeld door een gebied struinen met een GPS-apparaat en aan je conditie werken door mountainbiking of Nordic Walking. Of avontuurlijke tochten voor stoere jongens en hun vaders. Maar ook nachtwakertochten en natuurontdekspelen. Het gemeenschappelijke kenmerk van al die excursies en tochten is 'beleving'.
Hoe is deze trend ontstaan en wat drijft de hedendaagse natuurbezoeker? Het Amsterdams bureau Motivaction deed daar onderzoek naar, in opdracht van Staatsbosbeheer. Uit de resultaten blijkt dat gezelligheid een zeer belangrijke rol speelt, zegt Peter Jobsen, researcher bij Motivaction. "Rond de 85 procent van de natuurbezoekers zoekt graag het gezelschap van anderen op. Tijdens het dagje uit is er een sterke hang naar nostalgie, authenticiteit en overzichtelijkheid. Mensen krijgen dat knusse gevoel in een landelijke of bosrijke omgeving en in sfeervolle plaatsen als Lage Vuursche of Schoorl. Lekker actief zijn en daarna pannenkoeken eten."
Bos met asfalt
Behalve het belang van gezelschap in de natuur, laat het onderzoek van Motivaction ook zien dat die populariteit van het groen ten koste gaat van bezoeken aan grote steden. Veel Nederlanders vinden het verkeer er te druk, ze voelen zich er minder prettig. Peter Jobsen beaamt dat: "Natuur is veilig. Daar kunnen mensen de kinderen met een gerust hart mee naartoe nemen."
Door de bezoeken aan die mooie plekjes komt een bewustwordingsproces bij mensen op gang. Daarmee laten we ze beseffen: waar we nu doorheen lopen, is iets heel kostbaars, daar moeten we zuinig op zijn.
Maar 15 procent van de natuurbezoekers is niet in de eerste plaats op zoek naar gezelligheid. Zij mijden de natuurgebieden in de Randstad en de provincie Utrecht die bij een groot publiek zeer in trek zijn, zeker in het weekeinde. "Want daar is het op zondag inmiddels net zo druk als in de Kalverstraat", zegt Jobsen. Hij onderscheidt in de resterende 15 procent bezoekers twee verschillende groepen: 'rustzoekers' en 'ultieme natuurbelevers'. "Veel rustzoekers zijn tussen de 25 en 35. Ze hebben een druk bestaan en hebben behoefte aan evenwicht. In de natuur kunnen ze de batterij opladen en hun leven weer in balans krijgen."
De 'ultieme natuurbelevers' zijn de mensen die zich onderscheiden doordat ze een grote kennis hebben van alles wat groeit, bloeit en vliegt. Een klein deel van deze groep wordt gevormd door dertigers. Maar veelal zijn het mensen van 55 jaar en ouder. "Zij behoren tot de protestgeneratie, de groene jongens en meisjes die in de jaren zeventig van de vorige eeuw de milieubeweging hebben opgezet. Zij hebben soms moeite met de groeiende populariteit van natuurgebieden, met de bezoekers die duin, hei en strand als 'consumptiegoed' zien", licht Jobsen toe.
Zelf heeft Jobsen daar geen problemen mee, integendeel. "Ik vind dat er niets mis is met een asfaltpad voor buggy's door het bos. Natuur moet voor iedereen leuk en bereikbaar zijn! Een grotere groep wil zich dan hard maken voor het behoud van natuurgebieden. Zo creeer je meer draagvlak en blijft Nederland groen."
Natuur als decor
De Schoorlse Duinen in Noord-Holland behoort tot de meest populaire natuurgebieden van Nederland. Jaarlijks komen er ongeveer 2.000.000 bezoekers op af. Bezoekerscentrum Het Zandspoor van Staatsbosbeheer in Schoorl verwelkomt elk jaar ongeveer 160.000 gasten. Daarmee is het het drukst bezochte bezoekerscentrum van Staatsbosbeheer, in totaal zijn er elf.
Toch waarderen veel bezoekers ook in dit gebied juist de rust. Zoals de familie Scheltema uit Volendam, die tijdens een bewolkte, vrije dag de Schoorlse Duinen heeft opgezocht. In de buurt van het speelbos verstopt moeder Angelique zich achter een boom. Door haar opvallend blauwe jas vinden echtgenoot Rogier en dochter Britt (2) haar snel. Daarna speelt Britt met een tak en wat blaadjes. "Ze vindt het erg leuk hier", vertelt Rogier. "Ook mijn vrouw en ik genieten. We komen hier elk jaar wel vaak. Soms gaan we naar De Lage Vuursche, maar dan staan we nog wel eens in de file. Liever rijden we naar stillere plekjes, zoals hier in Schoorl. Op het parkeerterrein waren net nog genoeg plaatsen." Angelique bevestigt dat. "Natuur is heel belangrijk voor ons. We werken de hele week hard, alleen op zondag kunnen we er met zijn drietjes op uit. Dan is het prettig als je naar een plek kunt waar je kunt bijkomen. Waar je weer even bewust kunt zijn van alles. Heel ontspannend, die frisse buitenlucht, de bomen en planten, het gezang van de vogels."
Er is veel behoefte aan kant-en-klaar. Mensen willen iets fantastisch beleven, maar dan wel helemaal verzorgd. Veel excursies zijn gericht op beleving.
De enorme populariteit van de Schoorlse Duinen verklaart Patricia van Lieshout, beheerder van bezoekerscentrum Het Zandspoor, vanuit de behoefte van de bezoekers aan gezellig recreeren. "Het zijn niet alleen de echte natuurliefhebbers die we hier zien. Veel van onze bezoekers gebruiken het bos, de duinen en het strand als decor van hun activiteit. Ze willen met elkaar iets ondernemen, in een mooie omgeving. Het Zandspoor organiseert veel. Zo is er een keer per jaar de weekendtocht van zeven kilometer. Daar komen ongeveer duizend mensen per dag op af. Heel veel dus. Het gaat de deelnemers niet zozeer om de natuur. Ze gebruiken die dag om met elkaar iets gezelligs te doen. Lekker bijkletsen. Met een aantal opdrachten proberen we de wandelaars toch een beetje de ogen te openen voor de omgeving."
Belevingsboswachter
In de omgeving van Het Zandspoor is volop vertier te vinden. Uitgestippelde wandelroutes voor volwassenen, speciale kabouter- en dierenvriendjespaden voor kinderen, een natuurontdekspel voor het hele gezin. Daarnaast organiseert het bezoekerscentrum het jaar rond vele andere excursies. "Er is tegenwoordig veel behoefte aan kant-en-klaar", vertelt Patricia van Lieshout. Of mensen luier zijn geworden, weet ik niet. Ze vinden het gewoon heel fijn als dingen geregeld zijn. Ze willen iets fantastisch beleven, maar dan wel helemaal verzorgd. Veel excursies zijn gericht op beleving, zoals de nachtwakertocht. Dan gaan we na zonsondergang met een groep van rond de twintig deelnemers het gebied in. Het is een geweldige ervaring om op een open plek naar de lucht te kijken, te ontdekken dat de nacht niet zwart en eng is. Bij deze belevingstochten gebruiken mensen al hun zintuigen. Je bent op die manier als gids meer een begeleider dan een 'leraar' die van alles over de flora en fauna vertelt."
Voor Patricia van Lieshout zelf is de aardewandeling favoriet, vanwege de bijna theaterachtige aanpak. "Bij aanvang stel ik mezelf voor als 'belevingsboswachter van Staatsbosbeheer'. Als entreebewijs mogen de deelnemers een blaadje uit het bos zoeken. Dat moeten ze goed bekijken voor ze het bij me inleveren. Vervolgens neem ik ze mee naar een 'concert'. Ik laat de groep dan op een bepaalde plek tien minuten alleen zitten. Laat ze gewoon luisteren. Vraag of ze het mooiste geluid willen onthouden. Daarna zet ik ze in een kring, om elkaar die geluiden te laten horen. Aan het einde van de tocht moet iedereen zijn eigen blaadje bij mij uit een zakje halen. Bij het bestuderen zien mensen hoe uniek elk blaadje eigenlijk is. Elk met een eigen kleur, vorm en structuur. Gaaf of aangevreten door insecten. Ik vind het mooi om mensen daarvan bewust te maken. Het is niet mijn doel ze te leren hoe elke boom en alle planten en vogels heten. Het gaat erom dat ze de natuur met hun hart beleven. De verdieping kunnen ze later zelf zoeken."
Politieke omslag
Ook in de politiek lijkt de natuur - na een periode van verflauwde aandacht - weer helemaal terug op de agenda. Tijdens de vorige kabinetsperiode lag het accent op het economische dal waaruit Nederland omhoog moest klauteren. Nu de welvaart weer sterk groeit, neemt de aandacht voor groen toe. Het kabinet trekt voor natuur en landschap voor 2008 een bedrag van 40 miljoen extra uit; dat bedrag loopt op tot 150 miljoen in 2011. Bovendien zijn in het klimaatrapport van de Verenigde Naties ambitieuze doelstellingen vastgelegd om de CO2-uitstoot terug te dringen.
Rikus Jager is lid van de Tweede-Kamerfractie van het CDA en woordvoerder natuurbeschermingswetgeving. Op de vraag of de natuur weer vaker aan de orde is in de Tweede Kamer, antwoordt hij ontkennend. "Dat geloof ik niet. Een aantal jaren terug spraken we er ook veel over. Wel zie ik dat er in de samenleving veel meer aandacht voor de natuur is, zeker ook in de media." Jager vindt ook dat er de laatste tijd politiek gezien een belangrijke verandering heeft plaatsgevonden. "Vanuit Europa bestaan er binnen de Vogel- en Habitatrichtlijn al lang regels om bijzondere diersoorten en landschappen te beschermen. Die regels hebben we nu eindelijk ook opgenomen in onze landelijke wetgeving, in de vorm van Natura 2000-gebieden. Gevolg is dat er nu in totaal 162 van die gebieden in Nederland zijn aangewezen waar de bestaande natuur in stand wordt gehouden. Maar het heeft erg lang geduurd voordat het zover was. De politiek heeft die beslissing steeds voor zich uitgeschoven."
Volgens Rikus Jager is dat erg slecht geweest voor het natuurbeleid. "Als een boer of ondernemer wilde uitbreiden, kon de rechter bij gebrek aan wetgeving niet anders doen dan het voorzorgsbeginsel hanteren. Daarmee werden veel activiteiten bij voorbaat verboden, omdat ze heel misschien wel eens schade aan de natuur zouden kunnen toebrengen. Daardoor zijn veel mensen de natuur als een factor gaan zien die alleen maar ontwikkelingen tegenhoudt. Dus als een bedreiging."
Natuur voor iedereen
Inmiddels is al voor veel Natura 2000-gebieden in kaart gebracht welke planten- en diersoorten en welke landschapstypen bescherming nodig hebben. In eerste instantie dienden de agrarische en recreatieve sector talloze bezwaren in tegen de beheersplannen voor die gebieden. Volgens Jager is die fase nu voorbij. "Nu de plannen zijn opgesteld, is er een enorme helderheid ontstaan. Iedereen weet nu waar hij aan toe is. En wat blijkt? Er is veel meer mogelijk dan gedacht. Boeren en ondernemers zien nu ook ineens de nieuwe kansen."
Gevolg is dat de standpunten in maatschappij en politiek niet meer voortdurend haaks op elkaar staan als het om natuurbescherming gaat, licht Jager toe. "Partijen gaan het gesprek met elkaar aan zonder meteen als vijanden tegenover elkaar te staan. Dat geldt voor de politieke partijen onderling, maar ook voor ondernemers en voor milieuorganisaties. Het inzicht groeit dat natuurbescherming heel goed samen kan gaan met allerlei bedrijfsactiviteiten. Die ontwikkeling maakt het draagvlak voor natuurbescherming veel breder."
Voor Rikus Jager is het belangrijk dat iedereen van de natuur moet kunnen genieten. "Door de bezoeken aan die mooie plekjes komt een bewustwordingsproces bij mensen op gang. Daarmee laten we ze beseffen: waar we nu doorheen lopen, is iets heel kostbaars, daar moeten we zuinig op zijn." Daarom is het ook belangrijk dat mensen bepaalde spelregels in acht nemen bij het recreeren in de natuur, vindt Rikus Jager. "De jongere generatie gaat naar campings en hebben daar veel leut met elkaar. Vaak is er de nodige drank in het spel. Maar het is echt niet de bedoeling dat ze de natuur verstoren."
Feesten of ruige paden?
Bas Delmee is socioloog en onderzoeker bij Signs of the Time, een bureau dat gespecialiseerd is in het in kaart brengen van trends onder jongeren in heel Europa. Sinds kort richt het bureau zich ook op senioren. Wat Bas Delmee vooral opvalt als hij wandelt, is dat hij voornamelijk vijftigers en zestigers tegenkomt. "Niet zo gek, dat heeft een statistische oorzaak. De groep babyboomers maakt een groot deel van de Nederlandse bevolking uit. Het is een welvarende groep die relatief veel tijd heeft. Het is ook een groep die weet dat geld niet gelukkig maakt. Ze zijn erg bezig met gezondheid, spiritualiteit. Met wat goed voor hen voelt. Tot bezinning komen in de natuur kun je daar goed onder scharen."
Jongeren ziet Bas Delmee bijna nooit in het bos. "Ze vinden natuur best cool, ze merken zelf ook dat het klimaat en de natuur veranderen. Maar in het weekend de wandelschoenen aantrekken, vinden ze nog steeds hartstikke saai."
Volgens Bas Delmee moet natuur een avontuur zijn, wil het de jeugd trekken. "Ze moeten er iets kunnen beleven. Op ruige mountainbikepaden bijvoorbeeld. Op de hele Utrechtse Heuvelrug heb je nu in totaal maar twee routes. Speurtochten met GPS vinden jongeren ook helemaal goed. En illegale feesten in de natuur. Of dit laatste wenselijk is, is natuurlijk een tweede."
Hoe verschillend de motieven van mensen ook zijn, beleving van de natuur en de rust en ruimte staan centraal volgens Staatsbosbeheer. De organisatie stelt bijna alle natuurgebieden open voor recreatie. Er bestaan voorzieningen als speelbossen en avontuurlijke routes voor kinderen of bijvoorbeeld vogelkijkhutten voor mensen die alleen in de natuur zelf geinteresseerd zijn. Ook zijn er routes voor sportieve tochten per kano of paard. Alleen als recreatie overlast veroorzaakt voor planten of dieren, of als de interesse voor natuur niet centraal staat, stelt Staatsbosbeheer grenzen, vertelt Patricia van Lieshout van bezoekerscentrum Het Zandspoor bij Schoorl. "Bij Staatsbosbeheer willen we dat een zo breed mogelijk publiek zich vermaakt. Maar je moet wel grenzen stellen." Ze doelt daarbij op een groep die 's morgens in de buurt van het bezoekerscentrum een groot opblaasbaar speelkasteel wilde neerzetten. "Daar kunnen we echt geen toestemming voor geven. Als je daaraan begint, willen andere mensen dat ook. Het moet natuurlijk geen kermis worden."
Bron: Onverwacht Nederland september, 2007
