Visie van Frits Spangenberg op Nederlandse samenleving: pleidooi voor mentaliteitsomslag
De roep om doortastende politici wordt nog veel luider
De strijd om het lijsttrekkerschap van de VVD toonde een glimp van de diepe kloof in de samenleving, zoals onderzoeker Frits Spangenberg die ziet.
De gelederen lijken sinds woensdagavond weer gesloten. De VVD onder Mark Rutte wil graag een grote familie zijn, zonder verscheurend meningsverschil. Maar zo makkelijk zal dat niet gaan. Mark Rutte en Rita Verdonk verbeeldden ieder een eigen wereld. Niet wat hun verbindt maar wat hun scheidt kreeg de laatste maanden nadruk. De lieveling van het establishment legde het bijna af tegen een nieuwkomer die twee maanden eerder niet eens als serieuze kandidaat gold.
Socioloog Frits Spangenberg ziet het als een teken van een veel breder verschijnsel. Veel inwoners van Nederland eisen meer structuur en meer helderheid dan ze krijgen. Ze botsen steeds vaker en harder met de zittende klasse, met de mensen die het in de praktijk nog steeds voor het zeggen hebben. De nieuwe groepen voelen zich niet begrepen en ook niet vertegenwoordigd. Daartegen komen ze op hun eigen manier in opstand.
Kloof in de samenleving
De onvrede zit diep en kwam naar boven bij de opkomst van Pim Fortuyn. Aan diens kritiek is ruim tegemoet gekomen door regering en oppositie, maar de onvrede is gebleven. Dat duidt op dieperliggende oorzaken dan politieke meningsverschillen alleen. 'De kloof tussen verschillende bevolkingsgroepen wordt groter', stelt Spangenberg vast. Hij pleit voor een andere blik op de spanningen in de samenleving.
Twintig jaar geleden richtte Spangenberg het onderzoeksbureau Motivaction op. In plaats van mensen in te delen op basis van inkomen of geslacht voerde hij een onderscheid in op basis van mentaliteit. Je bent bijvoorbeeld gezagsgetrouw of juist een pragmaticus die wel ziet hoe hij zich handhaaft. Zo ontstond een model waarin de bevolking in acht groepen is onderverdeeld.
'Mentaliteit is gebaseerd op waarden, en die zijn heel statisch', vertelt Spangenberg. 'Waarden krijg je mee uit je opvoeding en ze worden uitgekristalliseerd tijdens je opleiding. Na je 25ste veranderen ze eigenlijk niet meer. Je life-style verander je een paar keer in je leven en je opinie kan per dag veranderen, maar je waarden draag je je leven lang mee. Als je bent ingesteld op milieu en duurzaamheid, word je niet zomaar een hedonistische verkwister.'
Hij noemt dit voorbeeld niet voor niets tegenover een redacteur van de Volkskrant. Een aantal lezers van deze krant behoort tot een van de specifieke groepen die Motivaction onderscheidt, te weten de groep van postmaterialisten. Het zijn de maatschappijkritische, betrokken idealisten, deels afkomstig uit de babyboomgeneratie. Deze groep heeft op het maatschappelijke klimaat een groot stempel gedrukt, zegt Spangenberg, die zichzelf ook tot deze categorie rekent. Maar de macht van deze groep taant. Hun gezag neemt af. Nieuwe groepen eisen een positie op, daar zijn we nu getuige van.
'We zijn de afgelopen decennia heel open en tolerant geweest. Alles mocht, jijen en jouen was normaal. Er was tegenspraak, en dat is goed. Maar de gezagsgetrouwheid van onze ouders en grootouders, kent de jonge generatie niet meer. Volgens de babyboomgeneratie zouden mensen steeds autonomer worden. We moeten jongeren vrij laten, zodat ze zich ontwikkelen tot verstandige, gelukkige burgers, dachten we. Maar dat pakt in een groot aantal gevallen anders uit.'
Opmars van de opwaarts mobielen
Het resultaat is wat Spangenberg de 'verhuftering' van Nederland noemt. 'Er is grote onvrede en zorg over het gebrek aan respect, het ongeduld, het te weinig rekening houden met elkaar. Het grootste probleem van de Nederlander is hoe we met elkaar omgaan. Te veel mensen verpesten de zaak door onbetamelijk gedrag. Zo'n huldiging van Ajax op het Leidseplein is een goed voorbeeld. Daar storen steeds meer mensen zich aan.'
De veelgeroemde tolerantie is een belangrijke oorzaak, meent Spangenberg. Mensen met verantwoordelijke functies hebben zich onvoldoende verzet tegen de verloedering van de omgangsvormen en het gedrag in de publieke ruimte. Dat verwijt wordt hen althans door nieuwe groepen gemaakt.
Spangenberg geeft deze critici groot gelijk. 'Er zijn veel professionals, van mensen met verantwoordelijke functies bij bijvoorbeeld uitkeringsinstanties tot curatoren in musea, die meegaan in die popularisering en vulgarisering van het maatschappelijke klimaat. Het doorbreken van taboes is in een aantal gevallen tot doel verheven. Als je progressief bent. behoor je je daar niet tegen te verzetten. En daar zitten we in een gevaarlijke tang. Veel mensen kunnen niet met die vrijheid overweg. Kijk naar het obesitasprobleem. Ons lichaam is gebouwd op schaarste. Dus als we geen discipline meer kunnen opbrengen, worden we te dik. Dat zie je in de VS, in Engeland en ook steeds vaker in Nederland. Er komen steeds meer dikke kinderen.'
Vroeger was dit vooral een kwestie van sociaal-economische klasse. In bepaalde milieus woog zelfbeheersing nu eenmaal zwaarder dan in andere. Dat is niet veranderd, erkent Frits Spangenberg. 'We zien het in onze metingen. Mensen die zich minder prettig voelen, minder goed in hun vel zitten, eten eerder te veel en voelen zich als buitenstaander behandeld. Ons wordt niets gevraagd, zeggen ze dan. Dat is maar zeer ten dele waar'.
Maar het verschil met vroeger is dat de maatschappij destijds duidelijke kaders bood en grenzen aangaf, zodat mensen wisten welk gedrag van hen werd verwacht, De laatste jaren is de samenleving hierin danig tekortgeschoten.
Spangenberg: 'Er zijn nu eenmaal verschillende groepen met verschillende waarden. Kijk, Volkskrant-lezers hoef je minder vaak te straffen. Die weten het over het algemeen wel. Maar er zijn lezers van andere bladen die wel degelijk reageren op boete en straf, Het interessante is dat veel professionals, waaronder Volkskrant-lezers, dan zeggen: he, dat kan niet, je kunt niet met twee maten meten. En daar ga je de fout in. Want er is een groep die wel op straf reageert. Er is ook een groep die reageert op beloning, die moet je een bonus geven. Dit is een groot probleem voor de overheid. Die zegt: we kunnen niet differentieren in onze behandeling van de burger. Dat vind ik interessant en dom tegelijkertijd. De professionals zijn veelal Volkskrant- en NRC-lezers, die de gelijkheid aanhangen: gelijke monniken, gelijke kappen. Mensen zijn wel gelijkwaardig, maar absoluut niet gelijk.
'Het is een doodlopende weg. De professionals, die nu de macht hebben, vinden het tegen hun geweten indruisen om te differentieren. Maar je moet discrimineren. Ik ben er een groot pleitbezorger van. Niet op huidskleur, niet op geslacht, niet op leeftijd. Maar op waarde, op motivatie. Als ik dat zeg, krijg ik de halve wereld over me heen. Want je mag mensen niet in hokjes indelen, is het verweer.'
Tegelijkertijd gaat de opdeling van Nederland in onderscheiden groepen onverdroten voort. Demograaf Jan Latten van het CBS zei vorig jaar bij zijn oratie als hoogleraar aan de UvA dat Nederland steeds verder segregeert. Mensen gaan steeds vaker om met soortgenoten en komen amper meer in aanraking met andere sociale klassen. Volgens Latten groeit de kloof tussen arm en rijk en zwart en blank. Spangenberg wijst een andere oorzaak aan: mentaliteit. 'Sommigen denken dat we een probleem hebben met witte en zwarte scholen - dat is niet het echte probleem. Stop asjeblieft met dat autochtonen-allochtonen - onderscheid. Je hebt botte, ongeinteresseerde, vulgaire witten en zwarten, en die moet je op dezelfde manier corrigeren. De negatieve elementen moet je aanpakken op de manier die bij hen het beste werkt en resultaat oplevert.'
Het is jammer dat burgers niet verschillend worden behandeld
Het lijkt erop dat mensen met wie het economisch minder goed gaat steeds meer weerzin ontwikkelen jegens de groep die het goed voor elkaar heeft. Het kale feit dat Mark Rutte de kandidaat van het establishment was, maakte hem onaantrekkelijk voor een aanzienlijke groep VVD-leden. Neemt de wederzijdse hekel inderdaad toe? En waar moet dat dan toe leiden?
Spangenberg: 'Ik denk dat de groepen nu meer tegenover elkaar staan dan nog maar een paar jaar geleden. En ik zie het ook in onze metingen. Wij zijn constant bezig op eigen initiatief om mensen hierover te bevragen. Je ziet een paar kloven. Wij onderscheiden vier hoofdgroepen in de Nederlandse samenleving. Je hebt de groep gezagsgetrouwe Nederlanders. Die is weliswaar veel kleiner dan vroeger, maar hij bestaat nog altijd. Een aantal kabinetsleden denkt nog steeds dat veel Nederlanders gezagsgetrouw zijn, zij beschouwen hen als hun achterban. Neem Balkenende, die heeft zelf die achtergrond van keurige, calvinistische jongen. Deze mensen zijn gevoelig voor een overheid die zegt: dit hoort wel, dat niet.
'Daarnaast zijn er de pragmatici. Dat is de nieuwe generatie. Zij zijn de what's-in-it-for-me-denkers, ze voelden zich aangesproken door Fortuyn. Ze zijn veel materialistischer dan de voorgaande generatie. Ze zijn gevoelig voor beloning, zoals een no claim-korting bij de verzekering. Daar kan de overheid een voorbeeld aan nemen.
'Dan heb je de buitenstaanders. Die hebben het gevoel dat alles buiten hen om wordt bepaald. Voor hen is lik-op-stukbeleid geschikt en bij herhaling steeds hogere straffen. De vierde groep is wel modern en interactief, maar ook post materialistisch. Dit zijn de mensen die trots zijn dat ze nooit naar Talpa kijken. Ze zijn gevoelig voor rede en uitleg.
De verschillen worden geprononceerder. De gezagsgetrouwen nemen in aantal af, de pragmatici en de buitenstaanders groeien. De postmodernen nemen ook af. De pragmatici en de buitenstaanders bekijken hen met veel argwaan. Enerzijds zijn het een stel sukkels; milieufreaks die geld geven aan goede doelen in plaats van een fatsoenlijke mp3speler te kopen. Anderzijds is er de jaloezie op de babyboomers die hun huizen hebben gekocht toen het nog kon en baantjes kregen die kwamen aanwaaien. De babyboomers gaan wel op fietsvakantie, maar houden hun positie intact. Dan heb je vanzelf een kloof.'
De tanende groepen gezagsgetrouwen en post materialisten bezetten nog immer de belangrijkste posten in de samenleving. In de serieuze media en in de poliliek zetten ze de toon. Geen wonder dat een boegbeeld van de nieuwe groepen zoals Rita Verdonk snel en veel aanhang vergaart. De roep om doortastende politici en beleidsmakers is nog lang niet verstomd. Spangenberg denkt zelfs dat de groepen die hiernaar verlangen zich veel nadrukkelijker kunnen laten gelden. 'Pragmatici en vooral de buitenstaanders storten zich in hedonistische compensatie. Ze gaan veel eten, kijken meer tv, kopen gadgets. Maar ze maken zich niet gereed om een inhoudelijke aanval te doen op de gezagsgetrouwen of de postmaterialisten. Als ze dat zouden doen, zou een flink aantal machthebbers het nog knap lastig krijgen. Maar de onvrede uit zich in de eerste plaats in hufterigheid.'
Daarom blijft hij bij zijn pleidooi voor onderscheid in behandeling. 'Bij sommige groepen is de balans doorgeslagen. Die spreken alleen nog over rechten, nooit over plichten. Het is mijn recht, zeggen die dan op hoge toon. Dus sommige groepen zullen we moeten straffen of juist belonen als ze sociaal wenselijk gedrag vertonen, afhankelijk van waar ze gevoelig voor zijn. Het is heel vergaand wat we hier bespreken, ik realiseer me dat. Maar ik ben ervan overtuigd dat het de juiste weg is.
'Neem de rappende minister Donner van Justitie. Hij is bespot door collega's, maar hij heeft het goed begrepen. Veel jongeren voelen zich aangesproken door de campagne 'Wat voor een eikel ben jij?', ook al is die door anderen verguisd.'
Bron: De Volkskrant juni, 2006
