Van monoreligieus naar multireligieus

Miljoenen Nederlanders multireligieus

Cijfers over religie in Nederland laten vaak een heel eenzijdig beeld zien, omdat ze uitgaan van achterhaalde vooronderstellingen. Op 13 mei kwam het CBS bijvoorbeeld met het nieuws dat het aantal religieuze mensen in Nederland opnieuw gedaald is, en wel tot 51% in 2014. In 2010 was het nog 55%. Deze cijfers zijn gebaseerd op het percentage dat zich rekent tot één enkele kerkelijke gezindte of levensbeschouwelijke groepering. Religieus zijn kan echter óók betekenen: je vanuit meer dan één religieuze traditie laten voeden in je leven, op welke wijze dan ook: ‘meervoudig religieus’ zijn.

Naar die meervoudige religiositeit (officieel: multiple religious belonging, kortweg MRB) wordt onderzoek gedaan aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Het onderzoek wordt geleid door de hoogleraren André van der Braak (boeddhistische filosofie in dialoog met overige levensbeschouwelijke tradities) en Manuela Kalsky (Edward Schillebeeckx-leerstoel voor theologie en samenleving). Ook op het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving in Amsterdam wordt MRB in een onderzoeksproject bestudeerd. Als eerste stap in het VU-onderzoek heb ik zelf in december 2014 in samenwerking met bureau Motivaction een enquête uitgezet onder een representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking. Daaruit blijkt dat MRB een verschijnsel van belang is.

Van de volwassen Nederlanders geeft 24% aan elementen uit verschillende religies te combineren, dat zijn 3,1 miljoen mensen. Slechts een minderheid van dergelijke ‘combineerders’ bestempelt zichzelf echter ook daadwerkelijk als aanhanger van twee of meer religies (3% van de ondervraagden). Indien verder wordt gevraagd naar specifieke praktijken, overtuigingen, religieus geïnspireerde waarden en normen en sociale verbanden, dan blijkt zelfs 29% van de volwassen Nederlanders – dat is 3,7 miljoen – multireligieus te zijn. De combinatie van christendom en boeddhisme komt het meest voor: bij ongeveer 1 op de 10 Nederlanders. Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om christenen die aan boeddhistische meditatie doen, of die aangeven geïnspireerd te zijn door het boeddhisme (beide bijna 5% van de christenen).

Nog niet eerder is een poging ondernomen om MRB te kwantificeren, ofschoon het thema in internationaal verband onder theologen en religiewetenschappers in toenemende mate de aandacht krijgt. Voor de Nederlandse situatie was al eerder bekend (uit het rapport God in Nederland) dat de acceptatie voor meervoudige religiositeit onder Nederlanders groot is. Bijna 70% is het eens met de stelling: ‘Religie moet je volgens mij zelf bijeenzoeken in de wijsheid van allerlei tradities en ideeën’. De VU-enquête gaat een stap verder en vraagt of mensen dit zelf ook doen. Dat blijkt dus voor 24% van de bevolking te gelden. Zij antwoorden bevestigend op ‘Ik combineer elementen uit verschillende religieuze tradities in mijn leven’. En let wel: het gaat daarbij niet alleen om ‘ongebonden spirituelen’ of  ‘zwevende gelovigen’, die zich niet aan gevestigde religieuze gemeenschappen willen verbinden. Onder degenen die betrokken zijn bij een kerk of andere religieuze gemeenschap komt het combineren net zo goed voor.

In het onderzoek wordt religieuze betrokkenheid onder Nederlanders in kaart gebracht. Religieuze betrokkenheid (zie ook tabel onderaan het artikel) blijkt het sterkst uit deelname aan praktijken (bidden, mediteren, vasten, religieuze feesten vieren, etc.: 52% van de respondenten, waarvan 8% in meer dan één traditie), door affiniteit (‘ik voel mij aangetrokken  tot …’: 51%, waarvan 12% tot meer dan één traditie), en door sociale participatie (bezoeken van vieringen, deelname aan cursussen of gespreksgroepen, vrijwilliger zijn etc.: 36%, waarvan 3% in meer dan één traditie), en daarna pas in zelfidentificatie (‘ik beschouw mijzelf als …’: 39%, waarvan 3% meer dan één traditie), ervaring (religieus gekleurde emoties en ervaringen: 29%, waarvan 2% in meer dan één traditie), ethiek (aan religie ontleende normen en waarden: 23%, waarvan 7% uit meer dan één traditie) en religieuze overtuigingen (22%, waarvan 4 % uit meer dan één traditie). Dit laatste resultaat bevestigt de trend dat religieuze overtuigingen steeds meer van ondergeschikt belang lijken te zijn, en dat de nadruk ligt op rituelen en praktijken, niet alleen bij ‘combineerders’, maar ook bij mensen die zichzelf tot één traditie rekenen. In totaal is 29% van de Nederlanders op verschillende manieren bij meerdere religies betrokken. Dat is iets meer dan de 24% die zichzelf ‘combineerder’ noemt, maar dat komt door het onderscheid tussen de blik van de onderzoeker en de blik van de onderzochte.

Binnen de totale groep multireligieuzen (MRB’ers) kunnen we verder een onderscheid maken tussen ‘hard’-, ‘medium’- en ‘soft’-vormen, al naar gelang het aantal relaties die mensen met meerdere religies hebben. Er zijn maar weinig mensen (1% van de bevolking) die heel intensief met twee religies bezig zijn: de ‘hard-MRB’ers’. Toch gaat het hier omgerekend nog om tienduizenden mensen. ‘Medium-MRB’ers’ (8%) zijn mensen die vooral met één religie bezig zijn, maar dat combineren met één of meer elementen uit een andere religie; de overige MRB’ers kunnen ‘soft-MRB’ers’ genoemd worden (20%): dat zijn mensen die met meerdere religies een relatie hebben, maar bij geen van die religies heel intensief betrokken zijn. De totale groep MRB’ers bevindt zich in een nog groter verband van wat genoemd kan worden ‘cultuur-multireligiositeit’ (45%). Zoals wij in Nederland spreken over ‘cultuurchristendom’, een samenleving die gekleurd is door de christelijke traditie, waarbij slechts een deel van de mensen actief met het christelijk geloof bezig is, zo kan ‘cultuur-multireligiositeit’ gezien worden als dat deel van de samenleving waarin mensen persoonlijk te maken hebben met de invloed van meerdere religieuze tradities, zonder daarvan expliciet elementen in hun leven te integreren. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om het hebben van een niet-christelijke origine door religieuze ouders, opvoeding of school. Of het gaat om het besef dat bijvoorbeeld het christendom uit het jodendom ontstaan is en daarmee deelt wat christenen het Oude Testament noemen.

Uit reacties van mensen die de enquête ingevuld hebben, blijkt dat een aantal mensen er moeite mee heeft om hun manier van religieus zijn te koppelen aan de grote wereldreligies. Vaak is bij mensen de herkomst van religieuze praktijken niet duidelijk. Men hecht daar ook geen belang aan. Denk aan mindfulness of yoga. Veel mensen die dit beoefenen, brengen het niet in verband met boeddhisme respectievelijk hindoeïsme. Ze beschouwen het voor zichzelf als heilzame bezigheden zonder religieuze aspecten. Dat geldt bijvoorbeeld voor bijna de helft van de mensen die mediteert. Daarnaast hebben mensen de neiging om in hun religiositeit verbindende elementen te benadrukken, zoals mystieke ervaringen, en die niet te koppelen aan specifieke religieuze tradities. Al deze bevindingen, inclusief de wetenschap dat er verwantschap is tussen bepaalde religies, die ook in de antwoorden naar voren komt, wijzen in dezelfde richting. Er ontwikkelen zich religieopvattingen die grenzen tussen religies, en grenzen tussen religies en levensbeschouwing in bredere zin relativeren of overstijgen.

Met deze enquête is aangetoond dat ‘klassieke’ manieren van het kwantificeren van  religiositeit aan relevantie verliezen, omdat kerklidmaatschap en godsgeloof slechts een deel van het religieuze spectrum vertegenwoordigen, en bijvoorbeeld religieuze praktijken een veel belangrijkere plaats innemen. De resultaten van het onderzoek suggereren bovendien dat ontkerkelijking niet betekent dat religieuze binding zonder meer verdwijnt, maar wel dat deze nieuwe vormen aanneemt. Voor steeds meer mensen vervagen ook de grenzen tussen religieuze tradities, of worden deze zelfs irrelevant.

In het vervolgonderzoek gaat de Vrije Universiteit Amsterdan nader bestuderen hoe mensen hun meervoudige religiositeit vormgeven en beleven. Dit gebeurt aan de hand van onder andere diepte-interviews en vervolgenquêtes. Momenteel worden daarvoor mensen geworven via een verkorte vorm van de Motivaction enquête, die online wordt aangeboden, en die u kunt invullen via https://nl.surveymonkey.com/r/MSJ7MFZ.

Voor nadere informatie, of uitgebreidere onderzoeksgegevens, kunt u contact opnemen met André van der Braak (Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.) of Joantine Berghuijs (Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.).

Op zondag 24 mei (eerste Pinksterdag) is projectleider André van der Braak te gast in het IKON-programma De Nieuwe Wereld, dat wordt uitgezonden op NPO2 om 10.15 uur.

Tabel: Religieuze betrokkenheid in dimensies per religie (in % van de bevolking)


Bron: nieuwwij.nl, door Joantine Berghuijs 15.05.2015

 

Facebook Twitter LinkedIn