Publiek wantrouwen zet zelfregulering onder druk

In Duitsland hebben ze vandaag de dag weer een nieuw voedselschandaal: water bij de vis. Vis en schaaldieren uit de diepvries zijn door producenten expres zwaarder gemaakt door water toe te voegen. En dit is niet de eerste keer dat consumenten erachter komen dat ze bedonderd worden. De olieramp in de golf van Mexico is geen ongelukje geweest zoals gesuggereerd door de oliemaatschappij maar het gevolg van bezuinigingen en besparingen op veiligheid omwille van winstbejag. Het rundvlees is op grote schaal vervangen door paardenvlees. Banken hebben de kosten van spaarproducten te hoog opgevoerd en moeten nu massaal ‘compensatievergoeding’ aan de consument teruggeven. En wielerheld Michel Boogerd heeft net als Lance Armstrong niet op pindakaas maar op epo een touretappe gewonnen.


Wie kan de consument nog vertrouwen?
De samenleving lijkt keer op keer geschokt door praktijken waarbij er een loopje lijkt te worden genomen met eerlijkheid en oprechtheid van organisaties. Mensen willen erop kunnen vertrouwen dat wat er op de verpakking staat klopt, dat wat bewindvoerders ons doen geloven ook juist is en dat rendementen behaald in het verleden wél een garantie voor de toekomst bieden. Daar baseren zij hun keuzes op. Of we het nou willen of niet, we worden in toenemende mate gedwongen ons kritischer op te stellen. Maar waar vinden we houvast?
Onze samenleving hangt van controle en toezicht aan elkaar. Er is geen regel of we gaan na of de regel wel gevolgd wordt. En overtreders worden beboet. Of worden aan de schandpaal genageld, zoals advocaat Bram Moszkowicz. Die controles gaven ons een gevoel van veiligheid waar we blind op leken te vertrouwen. En we zijn geschokt als blijkt dat het toch net even of héél anders ligt. Als er gefraudeerd wordt. Of als er vrij met de waarheid wordt omgesprongen. Omdat fraude niet past bij het beeld van een geordende en juiste wereld waar we veilig kunnen gaan slapen achter de dijken die ons beschermen.
Bovenstaande ontwikkeling blijft niet zonder gevolgen. Het vertrouwen van de burgers in de overheid met haar controlerende instanties is al lange tijd tanende. En onder druk is het zwaar om scherp te blijven reguleren.


Meerjarig trendonderzoek van Motivaction laat zien dat het vertrouwen van burgers in de grote, van oudsher eerbiedwaardige ondernemingen aan het dalen is. Op den duur kan deze trend van groeiend wantrouwen vele branches duur komen te staan. Niet alleen omdat er (blijkbaar terecht!) aan de integriteit van personen, organisaties en bedrijfstakken wordt getwijfeld, maar ook omdat in veel branches richtlijnen door middel van zelfregulering tot stand zijn gekomen.

Sinds lange tijd geldt in ons poldermodelland zelfregulering als een efficiënte methode om de kwaliteit van de samenleving te waarborgen en het grote publiek te beschermen tegen ongewenste uitwassen. Die houding van ‘onderling komen we er wel uit’ werkt uitsluitend als bij het publiek de opvatting leeft dat die zelfregulering goede en zinvolle regels kent en dat personen en organisaties die ermee werken zich ook daadwerkelijk aan hun eigen regels zullen houden. Op het moment dat dit vertrouwen wegvalt, verdwijnt er wat wel wordt genoemd ‘the licence to operate’. Dat begrip heeft minder te maken met de ‘vergunning’ die een bedrijf moeten hebben om te kunnen bestaan maar veel meer met de ‘gunfactor’ van de publieke opinie om organisaties de business te laten doen waarvoor ze opgericht zijn.


Het valt serieus te vrezen dat, door de vele schandalen waar de consument via onder meer de sociale media mee wordt geconfronteerd, de welwillende publieke houding omslaat in een kritische en wantrouwende opstelling die een nuchtere ‘samen komen we er uit’-houding in de weg staat. Dat het poldermodel ondermijnd wordt door wantrouwen en dat Nederland haar pragmatisme hierdoor kwijt raakt.


Het is te hopen dat in veel bestuurskamers de sociale intelligentie aanwezig is om het gevaar van deze ontwikkeling in te zien en dat het besef aanwezig is om deze uitwassen een halt toe te roepen. Niemand zit te wachten op een achterdochtige consument die achter iedere maatregel een controleur nodig heeft om zich veilig te voelen. En achter die controleur weer een controleur van de controleur, et cetera, et cetera.


Het lijkt wel of sociale intelligentie in bedrijven in deze tijd harder dan ooit nodig is om de crises te lijf te gaan en nieuwe initiatieven weer op basis van (zelf)vertrouwen een kans te geven.
Een mooie uitdaging voor de bestuurders en beleidmakers die willen voorkomen dat Nederland afglijdt naar een akelig klein landje achter de dijken waar het eens, lang geleden, goed toeven was…  

Facebook Twitter LinkedIn