MentaliteitsMonitor 2015: Trends en ontwikkelingen in de samenleving

Sinds 1998 onderzoekt Motivaction uitgebreid het mentaliteitsklimaat in Nederland. Met dit trendonderzoek - de MentaliteitsMonitor - peilen wij de waarden en oriëntaties van Nederlandse consumenten onder representatieve steekproeven van ruim 1.250 Nederlanders die aan huis worden bezocht. 

 

Uit de editie van 2015 blijkt onder meer dat het mentaliteitsklimaat in Nederland in toenemende mate wordt gekenmerkt door extremen en paradoxen:

 

  • We worden ambitieuzer én stellen ons in op soberheid
  • We verlangen naar tradities én globaliseren verder
  • We worden toleranter én verruwen

 

Samenvatting: Sociale klimaat steeds meer gekenmerkt door extremen 

Het mentaliteitsklimaat in Nederland anno 2015 toont een toenemende behoefte aan traditie, soberheid en collectieve ervaringen. In een snel veranderende en onzekere wereld verlangen steeds meer mensen naar houvast, gezamenlijkheid en betekenis en dit leidt tot een nieuwe mix van verhalen van nu en van vroeger. Het maatschappelijke klimaat verruwt, mede door een toegenomen geweldsfascinatie, maar ook gevoed door economische tegenslag en groeiende internationale instabiliteit. Tegelijkertijd is er sprake van een toenemende tolerantie en wereldburgerschap, ingegeven door grotere transparantie, globalisering, migratie en emancipatie van minderheden. De prestatiesamenleving komt verder op en mensen leggen de lat hoger. Carrière maken wordt steeds belangrijker, ingegeven door economische onzekerheid, bezuinigingen, disruptieve veranderingen in markten en organisaties en een sterke nadruk op zelfredzaamheid.

 

Opvallend is dat 2 trends waarop vooral laagopgeleiden hoog scoren zichtbaar worden in de breedte van de samenleving, die steeds complexer is geworden. Vaak worden hippe hoogopgeleiden vereenzelvigd met trendsetters, zoals het geval is bij de trends tolerantie en global village, waarbij oriëntaties die typisch zijn voor hoger opgeleiden door de tijd heen ook breder in de samenleving opkomen. De mentaliteitstrends collectief ervaren en hiërarchie behoefte laten echter een ander patroon zien. Deze trends zijn eerder te beschouwen als een reactie op een wereld die te snel verandert, waarbij laagopgeleiden juist de toonzetters zijn en andere groepen hun behoefte herkennen en volgen.

 

Wat onderscheidt de Motivaction MentaliteitsMonitor van andere trendonderzoeken?

Veel trendonderzoeken in de markt vinden plaats op basis van buikgevoel en deskresearch en focussen op een voorhoede van trendsetters. De MentaliteitsMonitor is gebaseerd op continue metingen van het mentaliteitsklimaat door Motivaction in de volle breedte van de Nederlandse samenleving. Deze unieke opzet biedt de mogelijkheid om in te zoomen op een grote diversiteit aan doelgroepen die voor organisaties van belang zijn: van grote mainstreamsegmenten tot de pioniers van verandering, van hoog tot laagopgeleiden.

 

Over het onderzoek

Het onderzoek wordt sinds 1998 uitgevoerd: tot 2012 op jaarlijkse basis en sinds 2012 elke twee jaar. De laatste meting is gehouden in september, oktober en november 2014 en is representatief voor de Nederlandse populatie van 15 tot 80 jaar voor wat betreft opleiding, leeftijd, geslacht, regio en Mentality-segment. De metingen worden uitgevoerd door middel van een schriftelijke vragenlijst die door steekproeven van minimaal 1.250 respondenten thuis wordt ingevuld. 

 

Bekijk ook de infographic! 

 

MentaliteitsMonitor 2015 - Het sociale klimaat in 8 trends - Trendonderzoek

 

Het Nederlandse sociale klimaat in 8 trends:

 

1. Collectief ervaren

2. Traditionalisering

3. Soberheid

4. Global Village

5. Tolerantie

6. Prestatiesamenleving

7. Geweldsfascinatie

8. Behoefte aan hiërarchie

 

1. Collectief ervaren

In een tijd die door velen wordt ervaren als hard en gejaagd, groeit de behoefte aan gedeelde ervaringen en de behoefte aan solidariteit. Steeds meer mensen geven aan er van te genieten om ervaringen te delen met een grote groep. Denk aan de inauguratie van het nieuwe koningspaar, koningsdag en de grote populariteit van festivals. Maar ook samen rouwen tijdens het indrukwekkende nationale eerbetoon aan de slachtoffers van de neergehaalde MH17, en de Je Suis Charlie-demonstraties zijn voorbeelden van het collectief delen van emoties. Deze trend wordt breed gedragen en is het sterkst aanwezig onder laagopgeleiden.

 

2. Traditionalisering

In een individualistische en onzekere tijd groeit de waardering voor tradities en trots op het vaderland. In 1998 vond 66% van de Nederlanders het belangrijk om met de vaderlandse geschiedenis bekend te zijn en nu 74%. Steeds meer mensen voelen zich aangesproken door tradities. Denk bij deze trend bijvoorbeeld aan het verhitte debat tussen de voor- en tegenstanders van zwarte piet, het grote succes van de musical Soldaat van Oranje en de retrotrend die zichtbaar is in de herintroductie van merken van weleer zoals Tjolk, De Betuwe Jam en de terugkeer van de Rang-zuurtjes op de markt.

 

3. Soberheid

Nederlanders stellen zich steeds meer in op soberder leven. Vond in 1998 nog 34% het kopen van luxe artikelen geld over de balk gooien, inmiddels is dit gestegen tot 47%. Het consumptiegedrag is mede onder invloed van economische crises en onzekerheid selectiever en spaarzamer geworden. Het opdoen van ervaringen en het hebben van toegang tot producten en diensten is belangrijker dan het daadwerkelijk bezitten van spullen. Voorbeelden van deze trend zijn de opkomende deeleconomie, het succes van discounters, de groei in aflossing van hypotheken en de opkomst van repairwinkels.

 

4. Global village

Onder invloed van goedkope vliegtickets, Skype, Whatsapp en sociale media wordt de wereld steeds kleiner. Gaf in 1998 nog 63% van de Nederlanders aan te merken dat het steeds gemakkelijker wordt om contact te onderhouden met mensen uit andere werelddelen, nu is dit gestegen tot 74% van de Nederlanders. Ouderen en lager opgeleiden scoren lager en jongeren en hoogopgeleiden scoren hoger op deze trend die een duidelijke kloof in de Nederlandse samenleving blootlegt: van kosmopolitisch tot lokaal en nationaal georienteerd. In de globalisering komen trend en tegentrend samen. Denk bijvoorbeeld aan de opkomst van Eurosceptische partijen enerzijds en de opkomst de wereldwijde activistische online community  Avaaz met meer dan 40 miljoen leden anderzijds. 

 

5. Tolerantie

Op diverse gebieden is sprake van een toenemende openheid. We raken steeds meer gewend aan verschillen en accepteren diversiteit meer dan vroeger. Vond in 1998 nog 42% van de Nederlanders dat allochtonen Nieuwe Nederlanders de Nederlandse samenleving verrijken, inmiddels is dit gestegen tot 59%. Dit is een trend die mede zorgt voor polarisatie en debat, aangezien er ook een aanzienlijke groep is die juist niet van mening is dat allochtonen de samenleving verrijken. Ook op het gebied van rechten van homo’s en lesbiennes is de tolerantie gestegen. In 1998 vond 52% het prima als homoseksuele stellen kinderen adopteren, nu is 75% van de Nederlanders hier voor. Uiteraard zijn bij deze trend ook kleinere groepen die hier juist op tegen zijn. Nederlanders zijn steeds meer gewend geraakt aan diversiteit in opvattingen en achtergronden en staan hier ook steeds meer voor open. Ouderen en laagopgeleiden scoren lager op het gebied van tolerantie dan jongeren en middelbaar tot hoger opgeleiden.

 

6. Prestatiesamenleving

Nederlanders leggen de lat steeds hoger. Het percentage Nederlanders dat zichzelf uitdaagt om hoge doelen te bereiken is gestegen van 57% in 1998 tot 68% bij onze laatste meting. Carrière maken en inkomenszekerheid worden steeds belangrijker, mede ingegeven door economische onzekerheid en bezuinigingen. In een tijd van teruggang van de verzorgingsstaat en disruptieve veranderingen in markten en organisaties worden Nederlanders steeds ambitieuzer. Het belang van zelfredzaamheid en een zakelijke instelling is steeds groter geworden om een inkomen te verwerven en vooruit te kunnen komen in het leven.

 

7. Geweldsfascinatie

Het taboe op geweld in de media vervaagt steeds verder. Ook beschouwt een groeiende groep zichzelf als spanningszoeker. Vond in 1998 nog 82% van de Nederlanders dat het geweld op televisie beperkt moest worden, inmiddels is dit percentage gedaald tot 68%. Nederlanders zijn steeds meer gericht op prikkels en spanning. Laagopgeleiden en ouderen vinden vaker dan jongeren en hoogopgeleiden dat er minder geweld zou moeten worden getoond. In een tijd waarin de eisen hoog zijn en mensen naar een uitlaatklep zoeken is er behoefte aan steeds extremere en heftiger prikkels, gevoed door de nieuwe en steeds meerlevensechte games en films. Deze trend is het sterkst aanwezig bij jonge mannen, maar komt ook breder in de samenleving op.

 

8. Behoefte aan hiërarchie

Na een periode van een steeds grotere nadruk op vrijheid en een afkeer van hiërarchie blijkt een groeiende minderheid van de Nederlanders steeds gevoeliger te worden voor autoriteit. Vond in 1998 nog 16% van de Nederlanders dat de vader de baas in huis behoort te zijn, inmiddels is dit gestegen tot 26%.  Deze oriëntatie sluit aan bij de genoemde traditionaliseringstrend. De toenemende complexiteit van de samenleving en de grote nadruk op zelfredzaamheid zorgt ervoor dat groepen die meer behoefte hebben aan structuur in de knel komen en teruggrijpen op traditionele rolpatronen. Lager opgeleiden en jongeren tonen een grotere behoefte aan autoriteit dan oudere groepen en hoger opgeleiden. Dit wijst ook op een groeiende behoefte aan autoriteiten en bestuurders die het goede voorbeeld geven, richting bieden en waar men tegenop kan kijken, bijvoorbeeld in het onderwijs, in het bedrijfsleven en het publieke bestuur.

 

Bijschrift foto: De Koning, Koningin en Prinses Beatrix na het tekenen van de Akte van Abdicatie op het balkon van het Koninklijk Paleis Amsterdam. © RVD; foto: Jeroen van der Meyde.

 

Meer informatie over de Mentality-meting is hier te vinden.

 

Om mee te doen met de Mentality-meting 2016 kunt u contact opnemen met de onderzoekers.

 

Facebook Twitter LinkedIn