Waarom doen mensen wat ze doen en welke knoppen kun je (bewust én onbewust) raken om gedrag te beïnvloeden? In deze nieuwe blogserie nemen we je mee in het Motivaction-gedragsbeïnvloedingsmodel in de praktijk. Het model verbindt beïnvloedingsfactoren met onderliggende waarden en onbewuste processen.
Elke maand zoomen we in op één onderdeel, steeds aan de hand van een onderzoek dat we onlangs uitvoerden. In deze eerste editie van onze nieuwe blogserie laten we zien hoe het Motivaction-gedragsbeïnvloedingsmodel helpt om stemgedrag te begrijpen. Het model beschrijft hoe gedrag tot stand komt via een bewuste route – van houding en motivatie, via gedragsintentie, naar daadwerkelijk gedrag – en hoe daar ook onbewuste invloeden doorheen lopen. In deze blog zoomen we in op één belangrijke schakel: houding.
Binnenkort zijn er weer gemeenteraadsverkiezingen. De stempas ligt op tafel, de campagnes verschijnen in het straatbeeld en toch weten we één ding bijna zeker: een flinke groep mensen gaat niet stemmen. Niet omdat ze niets geven om democratie, maar omdat stemmen niet als een vanzelfsprekende stap voelt. Gedragsonderzoek laat zien dat die keuze verrassend goed te verklaren is.
Uit gedragsonderzoek dat Motivaction uitvoerde voor het ministerie van BZK blijkt dat de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen sterk samenhangt met een aantal heel menselijke factoren: weten waar het bij verkiezingen over gaat en voelen dat stemmen invloed geeft. In termen van het Motivaction-gedragsbeïnvloedingsmodel zijn dit geen losse verklaringen, maar bouwstenen van houding.
Kennis als fundament van houding
Een belangrijke drijfveer achter lokaal stemgedrag is kennis. Dat begint bij praktische kennis over het verkiezingsproces: wie weet wanneer de verkiezingen zijn, waar informatie te vinden is en hoe stemmen werkt, gaat vaker naar het stembureau. Daarnaast speelt ook inhoudelijke kennis een rol. Begrijpen waar de gemeenteraad over gaat, vergroot eveneens de bereidheid om te stemmen.
Binnen het Motivaction-gedragsbeïnvloedingsmodel valt dit direct onder kennis en bewustzijn; samen beïnvloeden ze de houding. Als die kennis ontbreekt, blijft stemmen abstract. De keuze voelt ver weg, het belang ervan blijft vaag en komt daardoor niet genoeg binnen om tot actie aan te zetten. Zonder duidelijke positieve houding ontstaat er geen sterke gedragsintentie. Mensen zijn dan niet per se tegen stemmen, maar ook niet genoeg vóór om over te gaan tot actie.
Gevoel van invloed: verwacht voordeel
Minstens zo belangrijk is het gevoel dat stemmen daadwerkelijk invloed geeft. Mensen die geloven dat hun stem effect heeft op wat er in hun gemeente gebeurt, stemmen vaker. In het gedragsmodel raakt dit aan een andere kerncomponent van houding: verwachte voordelen. Verwachte voordelen gaan over de vraag: wat levert stemmen mij of mijn omgeving op? En doet mijn bijdrage ertoe?
Juist bij gemeenteraadsverkiezingen ligt die invloed feitelijk dichtbij, met besluiten over wonen, zorg, veiligheid en voorzieningen in de eigen gemeente. Maar als dat verband niet zichtbaar of voelbaar genoeg is, blijft het voordeel theoretisch. Stemmen wordt dan ervaren als een plicht zonder duidelijk effect. De houding wordt niet negatief, maar te zwak om richting gedrag te duwen.
Elke keer opnieuw beslissen: een kwetsbare houding
Een opvallende bevinding uit het onderzoek voor BZK is dat mensen die zeggen: “Ik beslis elke keer opnieuw of ik ga stemmen”, bij gemeenteraadsverkiezingen juist mínder vaak stemmen. Dat klinkt betrokken en rationeel, maar werkt in de praktijk vaak als een pauzeknop. Omdat stemmen geen automatisme is, wordt de afweging bij de gemeenteraadsverkiezingen vaker uitgesteld. En dat kan leiden tot niet stemmen. Binnen het Motivaction-gedragsbeïnvloedingsmodel wijst dit op een instabiele houding. Het belang van stemmen is niet verankerd en moet telkens opnieuw worden afgewogen. Als kennis, verwacht voordeel of emotionele betrokkenheid op dat moment onvoldoende aanwezig zijn, blijft de intentie hangen en blijft de stempas liggen. Zeker als er op dat moment andere prioriteiten spelen.
Hoe zorgen we dan voor een hogere opkomst?
Als we dit alles bij elkaar leggen, wordt duidelijk dat een hogere opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen niet begint met harder overtuigen, maar met gericht bouwen aan houding. Het Motivaction-gedragsbeïnvloedingsmodel laat zien dat houding de schakel is waarin kennis, betekenis en gevoel samenkomen, en waar gedragsintentie ontstaat.
Dat betekent concreet: maak zichtbaar waar de gemeenteraad over gaat, verbind lokale besluiten aan herkenbare situaties in het dagelijks leven en laat zien waar individuele invloed daadwerkelijk zit. Niet als losse informatie, maar als samenhangend verhaal dat het belang van stemmen voelbaar maakt. Als stemmen niet langer abstract blijft, maar zichtbaar relevant en persoonlijk betekenisvol wordt, slaat een neutrale houding om in een positieve en volgt al snel de daadwerkelijke stap naar het stembureau.
In deze blog hebben we één aspect uitgelicht dat een belangrijke rol speelt bij stemgedrag. Het onderliggende onderzoek gaat breder en laat zien dat er meerdere factoren van invloed zijn op de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen. Wie meer wil weten over het volledige onderzoek, de andere gedragsbepalers die zijn meegenomen of de concrete inzichten daaruit, kan het volledige rapport lezen of contact opnemen met Lieke Bos.
60 procent werkgevers heeft geen oog voor stress en burn-out klachten
